یادداشت احسان رستگار ؛ تمام شدن دوران سیاسی عارف و مساله تغییر کابینه

احسان رستگار ؛ هفته مثلث :«بین وزرای روحانی اختلافه؛ یه عده با خود روحانی هم موافق نیستن! بعضیاشون تو تیم عارف بودن.(۱) راستی شنیدی عارف سر اینکه آقای هاشمی و روحانی برای ریاست مجلس رفتن پشت لاریجانی، از دستشون شاکیه و می‌خواد ۹۶ نامزد بشه؟(۲)»
در کمال تعجب، برخی تحلیلگران، این روزها بین گزاره شماره ۱ و شماره ۲ ارتباط علت و معلولی برقرار می‌کنند؛ یعنی از گزاره ۱ به این نتیجه می‌رسند که از آنجا که این دولت متحد نیست، در نتیجه بسیاری از وزرایش ممکن است در صورت ورود عارف به عرصه رقابت انتخابات ۹۶، به جمع یاران او بپیوندند!
نگارنده حتی صدم درصدی احتمال قائل نیست که این اتفاق رخ دهد و در کل پدیده اختلاف‌نظرها و در مورد دو‌دستگی بلکه چنددستگی در دولت روحانی، ذکر نکات زیر را مفید می‌داند:
۱- این اختلافات مسبوق به سابقه و همیشگی است
اختلاف‌نظر در هیات وزیران و هیات دولت، همیشه بوده؛‌ گاهی در راس هرم دولت، برخی اوقات بین وزرا و بعضی موارد بین وزیر با رئیس دولت. مثال‌های متنوع و متعددی در این باره می‌توان ذکر کرد؛‌ از اختلاف‌نظر رئیس‌جمهور اسبق با وزیر آموزش و پرورشش یعنی حسین مظفر تا اختلاف‌نظر برخی از وزرای احمدی‌نژاد با خود و نیز اسفندیار رحیم‌مشایی مانند محمدحسین صفارهرندی و مصلحی.
وجود اختلافات بین وزرای اقتصادی روحانی با او نیز نه متحیرکننده به شمار می‌رود و نه پدیده‌ای نوظهور بوده است. در این میان برخی این گونه استدلال می‌کنند که طیفی از دولت روحانی با عارف است و طیفی با کارگزاران و بین اینها همیشه دعواست. اگرچه این گزاره‌ها الزاما غلط نیست، اما نکته اینجاست که آیا اینکه اعضای مختلف دولت یازدهم، به‌رغم برخی اختلافات، به فعالیت خود ادامه می‌دهند و رئیس دولت نیز - ولو در ظاهر - این اختلافات را تحمل و مدیریت می‌کند،‌ عیب دولت است یا حسن دولت؟ بر ما پوشیده است که رئیس‌جمهور واقعا دقیقا چه در سر و دل دارد، اما همین که پس از علنی‌شدن انتقادات برخی وزرا به رئیس‌جمهور و رسانه‌ای شدن نامه‌نگاری‌ها، احمدی‌نژاد درون روحانی بیدار نمی‌شود و همه وزرا را برکنار نمی‌کند، خود یک گام رو به جلوست، حتی اگر با نیت حفظ ظاهر باشد. همه می‌دانند و روایت متواتر است که در جلسات هیات دولت و هیات وزیران آیت‌الله هاشمی‌رفسنجانی (در زمان ریاست‌جمهوری ایشان)، وقتی در مورد موضوعی بحث می‌شده و نظرات مختلفی وجود داشته، ایشان نظرش را اعلام می‌کرده و بعد ختم جلسه را اعلام می‌کرده و پرونده آن موضوع بسته می‌شده است یا اگر از جمع می‌پرسیده کسی نظری ندارد یا اعتراضی ندارد، هیچ کس جرات نمی‌کرده کلامی بگوید و اگر می‌گفته، همه می‌دانسته‌اند که مورد بغض علنی آقای هاشمی قرار می‌گرفته است. روحانی اگرچه در سلوک سیاسی بسیار به آیت‌الله هاشمی شبیه است، لااقل در این مورد و حداقل در ظاهر، سعی می‌کند ژست انتقادپذیر بودن و چندصدایی بودن را در دولت حفظ کند.
۲- هرچه شود، عارف باید دوران سیاست‌ورزی خود را تمام‌شده بداند
چرایی اهمیت یافتن و موضوعیت پرداخت به سوژه اختلافات در دولت،‌ طبیعتا آنجا اهمیت می‌یابد که این اختلاف‌نظرها، منجر به انشقاق در دولت و شکست‌خوردن روحانی در انتخابات ۹۶ دارد؛ از منظر نویسنده، این نگرانی کاملا بیهوده است و روحانی ولو با تشدید این اختلافات، انتخابات ۹۶ را خواهد برد. [البته معضلاتی بسیار شدید طی این اختلافات ممکن است عارض شود که در بند ۳ طرح خواهد شد.] وضعیت واقعی عارف همین است که حتی نمی‌تواند به ریاست کمیسیون آموزش و تحقیقات مجلس برسد. آیا این بدان معناست که مجلس در دست اصولگرایان قرار گرفته است؟ خیر؛‌ بلکه به این معناست که برای غالب شدن یک جریان سیاسی، صرف اکثریت بودن شمار اعضای آن جریان در یک نهاد یا در اکثریت قرار گرفتن‌شان در جمهوری اسلامی ایران، نه‌تنها شرط کافی نیست، بلکه حتی الزاما شرط لازم هم محسوب نمی‌شود. متاسفانه یا خوشبختانه، در جمهوری اسلامی ایران، برای آنکه یک سیاستمدار بر ریاست کرسی مجلس یا حتی ریاست‌جمهوری تکیه زند، بیش از اجماع بزرگان روی آن فرد، وجوه و ظرفیت شخصیتی خود آن رجل سیاسی است که می‌تواند در موفقیت یا عدم موفقیت او در کسب کرسی‌های ریاست، موثر واقع شود. نکته‌ای که طی همین چند ماه یعنی از دی ۹۴ تا امروز، اکثر سیاستمداران و کنشگران اصلاح‌طلب به آن پی برده‌اند، این است که محمدرضا عارف، شاید شاگرد اول و دانشجویی درس‌خوان و استادی نمونه بوده باشد، اما در عالم سیاست، برخلاف دانشگاه، یک عنصر کاملا معمولی به شمار می‌رود و آنچه وی را تا همین جا هم ارتقا داده و حفظ کرده، نه ویژگی‌های منحصر به فرد شخصیتی، بلکه همین معمولی‌بودنش است. این سیاستمدار معمولی تنها تفاوتش با بسیاری از رجال اصلاح‌طلب، دو مورد است؛ اولی نجابت، غیرافراطی بودن، صبر و تحمل بالا و انطباق‌پذیری‌اش با شرایط است و دومی ‌همین معمولی بودنش. مورد اول باعث شد تا عارف بعد از انتخابات ۸۸، برخلاف اکثر دوستان هم‌طیفش، ادعای تقلب را مطرح نکند و حتی پس از فتنه ۸۸ هم، پای نمازجمعه رهبر انقلاب بنشیند. مورد دوم هم باعث شده تا برخی نهادها که بعضا روی غیرمعمولی بودن افراد حساسند، نسبت به عارف احساس خطر نکنند و بدین ترتیب عارف هم خود می‌داند و هم دیگران آگاهند که از بسیاری از اصولگرایان نیز سریع‌تر و سهل‌تر برای ورود به هر انتخاباتی (جز انتخابات مجلس خبرگان) مورد تایید نهادهای نظارتی قرار می‌گیرد. به تعبیر دیگر، نهادهای ناظر و حساس، عارف را یک کبریت
‌بی‌خطر می‌دانند.
حال با لحاظ‌کردن تمامی تفاسیر فوق، چگونه می‌توان متصور بود که عرصه برای عارف مهیا و او وارد رقابت با فرد مورد حمایت بزرگان جریان اصلاحات شود؟ عارف زمانی می‌توانست این کار را کند که از نظر ویژگی‌های برجسته و ابعاد متمایز شخصیتی، در قله‌ای قرار داشت تا بتواند شرایط را به نفع خود تغییر داده و بزرگان اصلاحات را وادار کند که بین او و روحانی، طرف او را بگیرند. این اتفاق دقیقا به‌طور بالعکس در سال ۹۲ به نفع روحانی و به ضرر عارف رخ داد؛ یعنی عارف که از روحانی هم اصلاح‌طلب‌تر بود و هم به بزرگان اصلاحات نزدیک‌تر به نظر می‌رسید و در واقع نیز نزدیک‌تر بود، اما نتوانست حمایت آنها را در زمان حضور روحانی در انتخابات، جلب کند. دلیلش هم مشخص است؛ فقط کافی است یک فرد عادی، نه حتی رهبران اصلاحات، یک ساعت با حسن روحانی و یک ساعت با محمدرضا عارف دور یک میز بنشینند و با او به گپ و گفت بپردازند. ‌بی‌تعلل هر کس چنین کند، بعد از جلسه، روحانی را فردی جذاب‌تر و قدرتمندتر در می‌یابد. مرتبه ملموس‌تر ماجرا، آنجاست که رضایتمندی افرادی که با عارف فعالیت انتخاباتی کرده‌اند و سپس وارد مجلس شده‌اند را با آنها که با روحانی فعالیت انتخاباتی کرده‌اند و وارد دولت شده‌اند را بررسی کنیم؛ در عرض کمتر از یک ماه، اصلاح‌طلبان چنان از عارف سرخورده شده‌اند، که نصف این آمار طی سه سال در دولت از روحانی ناراضی نگشته‌اند. این یعنی قدرت مدیریت و حفظ رضایتمندی در بدنه تحت امر.
مسلم است و ناگفته پیداست که عارف حتی اگر بخواهد، اصلاح‌طلبان نخواهند گذاشت که او این بار، همان‌طور که برای انتخابات ریاست مجلس ‌بی‌گدار به آب زد و آبروی اصلاحات و امید را در مجلس برد و پاس گل به کیهان و اصولگرایان داد، این بار هم با حضورش در انتخابات ریاست‌جمهوری ۹۶، احیانا فاجعه‌ای رقم بزند و بتواند این بار پاس گلی به حریف بدهد در مقابل دروازه خالی، که یک بازیکن معمولی اصولگرا هم بتواند آن را وارد دروازه کند.
۳- اختلافات در دولت، باعث شکست ۹۶ نخواهد شد، اما باعث شکست قرن ۱۵ خواهد شد
نکته‌ای وجود دارد که بسیار از شکست یا پیروزی روحانی در ۹۶ مهم‌تر است، ولی به آن فعلا کمتر کسی توجه می‌کند؛ چشم‌انداز سکانداری روحانی، اصلاحات و اعتدالیون در دولت. اگر چنددستگی و دودستگی‌ها در دولت روحانی ادامه یابد، باعث می‌شود که برخی از اعضای هیات وزیران و هیات دولت، به جای پیش‌بردن کشتی قوه مجریه به سرمنزل مقصود، گاهی او را به چپ ببرند، گاهی به راست، گاهی به شمال ببرند، گاهی به جنوب، یعنی عملا بخش قابل توجهی از انرژی و استعداد دولت، در این راستا به کار گرفته می‌شود که یک وزیر، کار وزیر دیگر، یک معاون، کار معاون دیگر، یک مشاور، کار مشاور دیگر و حتی یکی از وزرا، مشاوران و معاونین، کار شخص رئیس‌جمهور را خنثی کند! یعنی عملا دولت به جای پیشرفت به سمت مد نظر و اهداف موعود خود، درجا می‌زند. این درجا زدن، نه‌فقط در تاریخ بلکه در افکار عمومی کوتاه‌مدت هم به معنای شکست مطلق یک دولت ارزیابی خواهد شد. آنچه روحانی باید از آن بهراسد، درجا زدن است نه شکست در انتخابات ۹۶. اتفاقا آنچه اصلاحات و اعتدالیون نیز باید از آن بر حذر باشند نیز همین واقعیت تلخ است که در صورت ادامه خنثی‌سازی‌ها و فعالیت‌های ضد و نقیض در دولت یازدهم، باعث خواهد شد که این دولت نتواند وعده‌های انتخاباتی ۹۲ و ۹۶ خود را محقق کند و نیز گامی‌ قابل اعتنا در راستای عمل به اسناد بالادستی بردارد. این‌گونه، نه‌تنها دولت روحانی بلکه کل جریان اصلاحات و اعتدالیون در خطر قرار خواهند گرفت و اصل دغدغه‌ای که باید این جریان فکر و ذکرش را به آن مشغول کند، این است
ولاغیر.