جامعهشناسی سیاسی ایران درگفتوگو با دکتر ابراهیم فیاض
رئیس‌جمهور آینده ایران رئیس‌جمهور بازار است
«دولت روحانی یک دولت برونگراست یا اگر بخواهیم دقیق‌تر بگوییم، یک دولت غربگراست. البته نگاهش نسبت به شرق و آمریکای‌لاتین هم باز شده اما در ابتدا کاملا غربگرا بود؛ حتی بیشتر باید گفت یک دولت آمریکاگرا تا غربگرا.»
آقای دکتر! در سه سالی که از عمر دولت آقای روحانی می‌گذرد، چه اتفاقی در جامعه برای دولت ایشان رخ داده است؟
می‌توان گفت نوسان داشته است. قبل از دولت فعلی، دولت رادیکالیستی احمدی‌نژاد بر سر کار بود که به‌شدت بالا و پایین داشت و از رادیکالیسم تندی که در دولت نهم در پیش گرفته بود، به دیدگاه اصلاح‌طلبی در دولت دهم رسید. این تزلزل و نوسان، جامعه را به‌شدت ناآرام کرد؛ یعنی دولت به‌عنوان قوه اجرایی تام کشور که باید مرکز آرامش و محافظه‌کار باشد، به قوه مقننه تبدیل شده بود؛ یعنی خودش قانون وضع می‌کرد و به اجرای آن مبادرت می‌ورزید. دولتی بود که زیربار قانون مجلس نمی‌رفت. دعواها در جامعه در قوه‌مقننه است و قوه مجریه باید قوه محافظه‌کاری باشد؛ البته قوه‌قضائیه باید از همه قوای دیگر محافظه‌کارتر باشد. دولت سابق، خودش قانون وضع می‌کرد و آن را اجرا می‌کرد و کاری به قوه‌مقننه نداشت. جامعه به‌شدت به‌هم ریخته بود و متاسفانه بسیاری از هنجارهای اخلاقی در دوره احمدی‌نژاد شکسته شد؛ چرا که وقتی قوه‌مجریه هنجارشکنی کند، جامعه دچار هرج و مرج می‌شود. جامعه به‌دنبال نوعی آرامش می‌گشت و زمانی که روحانی گفت من حقوق‌دانم و سرهنگ نیستم، مردم به این فرد رای دادند. ایشان با اختلاف اندکی نسبت به کاندیداهای دیگر رای آورد و دولت را در اختیار گرفت
تا این کار را انجام دهد و آرامش را حکمفرما کند. این مهمترین دلیلی است که بخواهیم بگوییم چرا مردم به روحانی رای دادند. مردم نمی‌خواستند بار دیگر یک دولت پرخاشگر و ناآرام سرکار بیاید؛ چراکه هزینه‌های آن را هم در روابط بین‌الملل و هم در بعد داخلی پرداخته بودند.
در این سه سال چه اتفاقی برای دولت آقای روحانی افتاد؟ شرایط اجتماعی پیرامون دولت را چگونه می‌بینید؟
دولت روحانی یک دولت برونگراست یا اگر بخواهیم دقیق‌تر بگوییم، یک دولت غربگراست. البته نگاهش نسبت به شرق و آمریکای‌لاتین هم باز شده اما در ابتدا کاملا غربگرا بود؛ حتی بیشتر باید گفت یک دولت آمریکاگرا تا غربگرا. دولت با معادله ساده‌ای که داشت تصور می‌کرد اگر با غرب و آمریکا راه بیاید و با آنها مذاکره کند، تمام مشکلات حل می‌شود. ایراد تمام دولت‌های مشابه دولت آقای روحانی این است که متاسفانه اقتصاد سیاسی در ذهن‌شان نیست؛ اقتصاد سیاسی در چارچوب تئوریک آنها گنجانده نمی‌شود و قدرت اقتصاد را در سیاست دست‌کم گرفته‌اند. در چنین شرایطی بود که مذاکرات به نتیجه رسید و برجام حاصل شد. روحانی سخنرانی‌های حماسی انجام می‌داد و کنفرانس خبری ترتیب می‌داد. بلافاصله و به‌طور زنده اعلام کرد که تحریم‌ها پایان یافت و درها گشوده شد. هر کسی به شعارهای روحانی از ابتدای دولت تا به امروز نگاه کند، متوجه می‌شود که نوعی فکر ساده در ذهن او بوده است. آنها خیال می‌کردند با یک مذاکره همه مسائل حل می‌شود و نمی‌دانستند که سیاست و قدرت تا چه حدی در مسائل مربوط به روابط بین‌الملل اهمیت دارد و قدرت تعیین‌کننده است نه فقط کاغذ و امضا. اینجا بود که
با واقعیت مواجه و دچار سرخوردگی شدند. دولت هنوز نمی‌داند که برای دوره بعدی در انتخابات پیروز می‌شود یا نه که این موضوع دیگری است. در حال حاضر دولت می‌خواهد نگاه گذشته را که یک نگاه خام کلان‌محور و فارغ از جزئیات‌محوری بود، جبران کند. روحانی حتی وزرای خود را نمی‌دید و به ندرت به آنها وقت ملاقات می‌داد؛ فقط همان جلساتی بود که در هیات دولت برگزار شده است. اما اکنون روحانی حتی با استانداران هم جلسه خصوصی برگزار می‌کند؛ چراکه می‌خواهد ارزیابی کند در این سه سال چه اتفاقی در دولت افتاده است. رئیس‌جمهور متوجه شده است که دولت فقط وزارت امورخارجه نیست و حداقل ۱۰ وزارتخانه دیگر دارد که برای اداره کشور باید آنها را هم ببیند. اکنون که انتخابات نزدیک شده، کارها در دولت خوابیده است؛ یعنی همه به نوعی محافظه‌کاری را شروع کرده‌اند تا دولت تمام بشود. حتی بسیاری از آنها تردید دارند که این دولت به دور دوم می‌رسد یا نه؛ دچار نوعی وحشت‌زدگی شده‌اند و محافظه‌کاری به اوج خود رسیده است. مشخص نیست که دولت بتواند در چند ماه باقیمانده بتواند تا چه حدی اقتصاد را شکل بدهد و آن را سروسامان ببخشد. خیز بعدی که از سوی دولت برداشته شده،
خیزی است که هاشمی راه را برای آنها باز می‌کند. هاشمی‌رفسنجانی در اظهارنظرهای مختلف می‌گوید دولت بعدی روحانی، دولتی است که کمبودهای فعلی را برطرف می‌کند و کارهای زمین‌مانده را به انجام می‌رساند؛ یعنی می‌خواهد با یک چارچوب تئوریک آنها را به صحنه جامعه بازگرداند. اما باید دید اصلاح‌طلبان یا اصولگرایانی که به روحانی رای داده‌اند یا حتی مردم عادی که به او رای داده‌اند، بازهم چنین کاری انجام می‌دهند یا نه؛ چراکه برخی نظرسنجی‌ها می‌گوید روحانی نباید بیاید و خودش هم باید این را بگوید که برجام و فتح باب مذاکره با غرب برای من کفایت می‌کند و توان دولت من همین‌قدر بوده است.
پیش‌بینی شما از وضعیت اجتماعی آقای روحانی در انتخابات ۹۶ چیست؟ آیا همان بدنه اجتماعی که در سال ۹۲ از ایشان حمایت می‌کرد و او را بر کرسی ریاست‌جمهوری نشاند هنوز به آقای روحانی وفادار است یا ممکن است به‌دنبال گزینه دیگری برود؟
نه؛ خیلی واضح است که دیگر نیست. روحانی با شعارها و حرف‌هایی آمد که نتوانسته به آنها جامه‌عمل بپوشاند. دوره اصولگرایی و اصلاح‌طلبی گذشته است و هر کسی بخواهد شعار تند اصولگرایانه یا اصلاح‌طلبانه سر بدهد، نتیجه‌ای عایدش نخواهد شد. مردم یک دولت پراگماتیک اخلاق‌محور می‌خواهند؛ یعنی عملگرا باشد. ایرانیان در طول تاریخ همیشه معتقد بوده‌اند که کج‌دار، مریز؛ یعنی کوزه را کج بگذار ولی آب آن را نریز. ایرانی‌ها ملتی هستند که چندان دنبال رادیکالیسم نیستند و در عین حال محافظه‌کاری و به بن‌بست رسیدن را هم نمی‌پسندند. یکی از مشکلاتی که ما در همه دولت‌ها داشته‌ایم این است که دولت‌ها تئوریزه نمی‌شوند؛ یعنی ما نمی‌دانیم دولت فعلی، دولت سابق و دولت‌های دیگر چگونه بوده‌اند و ما باید اینها را تئوریزه می‌کردیم. دوره اول و دوم احمدی‌نژاد یا دوره اول و دوم خاتمی را باید تئوریزه کرد اما اصولگرایان و اصلاح‌طلبان چیزهای مختلفی درباره آنها بافته‌اند که چیزی از درون آن درنمی‌آید. مهمترین نکته‌ای که اکنون مطرح است، همان موضوعی است که هاشمی‌رفسنجانی مطرح کرده است؛ آیا قرار است آینده ما آلمان و ژاپن باشد یا چین و روسیه؟ اینها دو
پارادایم متفاوت است. هاشمی‌رفسنجانی می‌گوید در دولت دوم روحانی، آینده ما باید به‌گونه‌ای ترسیم شود که به آلمان و ژاپن برسیم. اینها کشورهایی هستند که امنیت خودشان را به آمریکا واگذار کرده‌اند. اکنون ارتش آمریکا در شهرهای فرانکفورت و اوکیناوا حضور دارد و همه سلاح‌ها و نیروهای نظامی‌شان متعلق به ارتش آمریکاست. حضور اطلاعاتی پررنگ آمریکا در ژاپن به‌گونه‌ای است که هیچ‌کس حق فعالیت مستقل ندارد. در آلمان هم همین‌طور است و حتی وزیران دولت هم محدودیت فعالیت دارند. هاشمی‌رفسنجانی می‌گوید امنیت و استقلال‌مان را به آمریکا واگذار کنیم و از جنبه صنعتی رشد کنیم و به آلمان و ژاپن برسیم. یا اینکه مثل چین و روسیه یک قدرت نظامی باشیم و در کنار قدرت نظامی یک کشور مستقل و پیشرفته برای خودمان بسازیم. از نگاه هاشمی‌رفسنجانی ما باید امنیت و دفاع خودمان را به آمریکا واگذار کنیم و به یک کارخانه بزرگ تبدیل بشویم. اینها دو تئوری کلی است که ما باید یکی از آنها را انتخاب کنیم. آیا ما می‌توانیم شبیه آلمان و ژاپن بشویم یا اینکه به قبل از انقلاب برمی‌گردیم؟ سوال بعدی این است که اگر این طرح موفق می‌شود، چرا انقلاب کردیم؟ چرا هشت سال
جنگیدیم؟ دلیل تندروی‌هایی که از طرف حامیان هاشمی‌رفسنجانی و طرفداران ریاست او در مجلس انجام شد چه بود؟ اینها همه نیم‌قرن بازگشت به گذشته است اما آیا مردم به ما اجازه خواهند داد؟ ایرانی‌ها یک ملت ناسیونالیست هستند و اینکه بخواهند تحت لوای نظامی و امنیتی کشوری مانند آمریکا باشند که سابقه روشنی بین مردم ایران ندارد و در انقلاب، جنگ عراق و ماجرای هواپیمای مسافربری نقش داشته، برایشان قابل‌قبول نیست. اینها ساده‌انگاری و فرار رو به جلوست.
سازمان رای آقای روحانی کجاست؟ در انتخابات 92 بیشتر طبقه متوسط و نخبگان از رئیس‌جمهور حمایت کردند و رای حاشیه‌نشینان و اقلیت‌ها مزید بر علت شد و ایشان را به پیروزی رساند. در انتخابات ۹۶ کدام طبقه رای آقای روحانی را سازماندهی می‌کند و آن را می‌سازد؟
ابتدا باید مشخص شود که کاندیداهای رقیب چه کسانی هستند و چه برنامه‌ای دارند. مردم حضور جهانی را می‌خواهند اما هیچ ایرانی پیدا نمی‌شود که این حضور را به قیمت ذلت، بدبختی و بازگشت به دوره پهلوی بپذیرد و قبول کند که سفرای خارجی تکلیف سیاست را در کشور ما مشخص کنند. اگر این‌گونه باشد، ما پنجاه سال به عقب بازمی‌گردیم. صحبت‌هایی که هاشمی‌رفسنجانی می‌کند و به قول خودش رهبری دولت روحانی را در دست می‌گیرد در همین راستاست، درحالی‌که دولت روحانی باید قاعدتا در این‌باره اعلام موضع کند؛ چراکه ممکن است هاشمی‌رفسنجانی بخواهد دولت روحانی را نیز زمین بزند و یک دولت تابع خودش را سر کار بیاورد. صحبت‌هایی که هاشمی‌رفسنجانی انجام می‌دهد و تئوری‌هایی که برای دولت روحانی ارائه می‌دهد، کاملا خلاف امنیت ملی است و در گذشته نیز در سایت شخصی خود نظر قابل‌تاملی را مطرح کرد که رهبری آن را خیانت توصیف کردند. اگر دولت روحانی به این مساله معتقد باشد می‌توان این موضوع را تجزیه و تحلیل کرد اما باید دید رقیبی که می‌آید چه چارچوب تئوریکی دارد؟ رابطه میان امنیت و اقتصاد و اینکه این دو بعد برای ما چگونه تعیین می‌شود؛ هم در حضور جهانی ما و هم در
بعد داخلی. مردم اینها را می‌بینند اما آنچه همه ما باید به‌دنبال آن باشیم این است که «دولت فرصت‌طلب» سر کار نیاید؛ اینکه چراغ خاموش بیاید و با چند شعار ساده خودش را بالا بکشد فایده ندارد. مشکلی که شما درباره دولت روحانی می‌بینید این است که یک برنامه خیالی داشت و یک برنامه آرمانی در ذهنش بود و معتقد بود که مذاکره و برجام باب همه‌چیز را می‌گشاید، هر روز یک فتح‌الفتوحی و اشتغال ایجاد می‌شود. همین حرف‌ها را هاشمی‌رفسنجانی هم در دوره ریاست‌جمهوری‌اش می‌زد. در اولین سالی که هاشمی‌رفسنجانی به ریاست‌جمهوری رسید، به مسجد دانشگاه تهران آمد و دانشجوها اعتراض کردند که با این برنامه‌ها، تکلیف اشتغال چه می‌شود؟ ایشان گفت ما در برنامه‌های‌مان به‌قدری اشتغال می‌کنیم که مجبوریم برای اشتغال از خارج از کشور مهندس و کارگر وارد کنیم. اینها خیال‌پردازی بود و به پرخاشگری نسبت به سیاست‌های اقتصادی هاشمی‌رفسنجانی ختم شد. بعدها مردم به اصلاح‌طلبان رای دادند که مساله عدالت اجتماعی را مطرح می‌کردند. خاتمی بعد از اینکه به ریاست‌جمهوری انتخاب شد در اولین سخنرانی خود در میدان نقش‌جهان اصفهان بحث عدالت را مطرح کرد. البته بعدها همه‌چیز از
دستش رفت و به لیبرالیسم رسید؛ دقیقا مانند احمدی‌نژاد که با شعار عدالتخواهی آمد و در نهایت در دولت دهم لیبرال شد. دولت‌های ما دولت‌های بسیار خامی هستند که از نظر تئوریک مسائل زیادی در ذهن‌شان وجود دارد اما توانایی اجرای آن را ندارند.
دولت‌ها بسیار سرمستانه سخن می‌گفتند؛ در ابتدای کار بسیار رمانتیک هستند و در نهایت به رئالیسم سیاه می‌افتند. دولت روحانی هم به همین‌جا رسیده و اگر کسی بخواهد آن بحث‌های شعاری را مطرح کند کسی باور نخواهد کرد. مردم به این نتیجه رسیده‌اند که دولتمردان آنها سیاست را متوجه نمی‌شوند و در ابتدا نوعی رمانتیسم و خیال‌پردازی حاکم است و در نهایت زمانی‌که با واقعیت مواجه می‌شوند، افسرده، ملول و به‌شدت ناامید از آینده هستند. همیشه دیده‌ایم که روسای‌جمهور در پایان دوره، دولت را رها می‌کنند؛ احمدی‌نژاد، خاتمی و هاشمی‌رفسنجانی دولت را در پایان دوره دوم رها کرده بودند اما روحانی در همین دوره دولت را رها کرده است. اگر دقت کنید می‌بینید که معاون اول، دولت را اداره می‌کند؛ همان اتفاقی که در دولت دهم افتاد و رحیمی به‌جای احمدی‌نژاد می‌دوید. اگر بر این مبنا نگاه کنیم، باید بگوییم که عملا تاکنون دولت نداشته‌ایم بلکه فقط یک اداره داشته‌ایم. ما چند اداره داریم که بدون تئوری و بدون هیچ همتی با پول نفت کشور را می‌گردانند. متاسفانه برای دولت آینده هم همین‌طور است؛ کسی که بخواهد رقیب روحانی باشد، چه تئوری‌ای دارد؟ تفاوتی ندارد که
اصلاح‌طلب باشد یا اصولگرا؛ باید تئوری عام ارائه دهد که در آن سیاست، اقتصاد، نظامی‌گری، امنیت و فرهنگ در آن باشد. خیال‌پردازی هاشمی‌رفسنجانی در اینکه ما ژاپن یا آلمان بشویم، وعده‌هایی است که قبل از انقلاب می‌دادند. می‌گفتند که ما تا 10 سال دیگر بزرگترین تمدن جهانی می‌شویم و باید صدسال عقب‌ماندگی از غرب را 10 ساله جبران کنیم. اما انقلاب به پیروزی رسید و خیال دروازه تمدن به انقلاب ختم شد. من فکر می‌کنم که به‌خاطر پول نفت است که اینقدر گنده‌گویی می‌کنیم. اگر پول نفت در دست دولت نبود این گنده‌گویی‌ها و حرفهای شعاری را بیان نمی‌کردیم بلکه متواضعانه از دانشگاه‌ها و حوزه‌ها می‌خواستیم که برای آینده چارچوب تئوریک مشخص کنند. اکنون به محض اینکه یک دولت سر کار می‌آید شروع به سخنرانی می‌کند و خیال می‌کند که رهبر جهان است. احمدی‌نژاد خیال می‌کرد رهبر جهان است. خاتمی هم خیال می‌کرد که رهبر جهان است.
تئوری گفت‌وگوی تمدن‌ها را بیان کرد اما اصلا سیاست متوجه نمی‌شد. به محض اینکه از نیویورک به تهران بازگشت، بوش ما را محور شرارت اعلام کرد. روحانی هم خیال‌پردازی داشت و با شرکت‌های جهانی مانند ایرباس و بویینگ مذاکره می‌کند و نشان می‌دهد که یک دولت کاملا خام‌اندیش داریم. اینها نتیجه خیال‌پردازی است که فقط مختص کشورهایی مانند ما و کشورهای عربی است که فقط پول نفت دارند و کاری از دستشان برنمی‌آید.
در دوره‌های اخیر انتخابات، اتفاق تازه‌ای رخ داده و آن، این است که طبقه ضعیف از مشارکت در انتخابات امتناع می‌ورزد. برخی معتقدند که حتی اگر فردی بیاید که گفتمانش در تقابل با آقای روحانی باشد ممکن است نتواند این طبقه را راضی کند که در انتخابات مشارکت کنند؛ مگر اینکه ویژگی‌های شخصیتی خاصی مانند آقای احمدی‌نژاد داشته باشد. ممکن است در انتخابات پیش‌رو نیز این اتفاق رخ دهد؟
در این زمینه چند نکته وجود دارد. اول اینکه باید تا آبان ماه منتظر بمانیم تا ببینیم چه کسی در انتخابات آینده آمریکا سر کار می‌آید. نکته دوم این است که دیدگاه تعامل‌گرایانه‌ای که در میان مردم ایجاد شده بود و می‌گفتند می‌توانیم با آمریکا مذاکره کنیم و به توافق برسیم، از بین رفته است. یعنی قشر متوسط و قشر بالای اجتماعی که خیال می‌کرد همه مسائل با مذاکره حل می‌شود دیگر چنین دیدگاهی ندارد. در نتیجه فقط بحث دولت مهم نیست بلکه ممکن است مشارکت در انتخابات بسیار پایین باشد. اما مساله مهم این است که تا آن زمان تحولات زیادی رخ می‌دهد؛ مسائلی مانند ریاست‌جمهوری آمریکا، خاورمیانه، روسیه و چین بسیار مهم هستند. ما مثلثی در آسیا تشکیل داده‌ایم که بخواهیم یا نخواهیم مثلث ایران - روسیه - چین برقرار است و کسی نمی‌تواند خلاف امنیت ملی ما قدم بردارد. روس‌ها ریال ما را به رسمیت شناخته‌اند و چین هم مجبور است نظامی‌گری ما را بپذیرد؛ چراکه تا پیش از این قبول نداشت اما ناچار است این مساله را بپذیرد. این مساله بسیار مهمی است که آمریکا در آینده می‌خواهد با این مثلث قدرت چه کند؟ اگر قرار باشد براساس دیدگاه هاشمی‌رفسنجانی محور
نظامی‌گری ایران فروبپاشد، این مثلثی که امنیت آسیا و خاورمیانه را تامین می‌کند می‌شکند و ما آینده‌های بسیار مهمی را از دست می‌دهیم. . مهمترین علت این مساله پایین بودن سطح دو کاندیدای انتخابات آمریکاست. نسبت به اوباما خیلی عقب‌مانده‌تر هستند و نسبت به بوش که به ساختار قدرت و ثروت متصل بود خیلی ضعیف‌ترند. با روی کار آمدن ترامپ یا کلینتون، آمریکا قدرت جهانی خود را از دست خواهد داد و دچار سقوط ساختاری می‌شود. پس صحبت هاشمی‌رفسنجانی که ژاپن یا آلمان بشویم کاملا بی‌معناست چراکه آمریکایی وجود ندارد که بخواهد آلمان و ژاپن بسازد. دوره طلایی (Golden Time) بعد از جنگ جهانی دوم یک دوره خاص بود که بدون منفجر شدن یک بمب یا پرتاب یک موشک، آمریکا پیروز جنگ بود اما در شرایط فعلی دیگر آن وضعیت وجود ندارد. در نتیجه کشورهای جهانی خودشان به‌شکل ساختاری جلو می‌آیند و حتی کار به جایی خواهد رسید که شهرهای جهان مهم خواهد شد. برای مثال امارات و بغداد باید خود را از نو و براساس قدرت ایران و اقتصاد جهانی تعریف و مزیت‌های نسبی خود را در سطح جهانی تعریف کنند.
در حال حاضر وقتی هیات‌های اقتصادی خارجی به ایران می‌آیند به استان‌ها سفر می‌کنند و کشورها روی شهرها برنامه‌ریزی می‌کنند. ساختار اقتصاد جهانی و کدخدامنشی به معنایی که در ذهن برخی وجود دارد، دچار فروپاشی می‌شود. وقتی این ساختارهای تئوریک مطرح شود مردم متوجه می‌شوند که چه اتفاقی رخ خواهد داد. باید ببینیم چه کسانی کاندیدا می‌شوند. من با برخی از کاندیداهای ریاست‌جمهوری که احتمال رای آوردن آنها در مقابل روحانی بالاست برخورد کرده‌ام و می‌بینم که این ساختار را دنبال می‌کنند. رئیس‌جمهور آینده ایران رئیس‌جمهور بازار است و رئیس‌جمهور آینده آمریکا رئیس‌جمهور جنگ احمقانه است؛ جنگ‌های کوتاه، سریع و خشن که به فروپاشی آمریکا سرعت می‌بخشد. این نظامی‌گری را در شرق آسیا، دریای بالتیک، دریای سیاه و دریای مدیترانه می‌توان مشاهده کرد. اقتصاد آمریکایی اقتصاد جنگ نیست و اگر چیزی می‌گوید فقط نعره است که بر سیستم رسانه‌ای مبتنی است. مطمئن باشید که آمریکا باید خاورمیانه را رها کند چراکه اقتصادش پاسخگوی این هزینه سنگین نیست. در ایران هم مردم رئیس‌جمهور بازار می‌خواهند که به اقتصاد سروسامان بدهد و مردم بتوانند زندگی کنند. مردم ما برای
امنیت هزینه‌های زیادی پرداخت کرده‌اند و هشت‌سال جنگیده‌اند. مدلی که در ذهن هاشمی‌رفسنجانی وجود دارد پنجاه یا شصت سال پیش جواب می‌داد و به‌دلیل فقدان تئوری با همان نگاه نوستالژیک به جهان می‌نگرد، بنابراین آینده جهان مختص خودش است و تکراری نخواهد بود. آنچه من در ایران می‌بینم این است که رئیس‌جمهور آینده رئیس‌جمهور بازار است و فردی است که می‌خواهد واقع‌بینانه نگاه کند.
چه ویژگی‌های برای رئیس‌جمهور بازار می‌توانیم متصور باشیم؟
من نمی‌خواهم نام ببرم اما این‌گونه افراد به‌شدت باسواد هستند، در کاربری بسیار حرفهای هستند و بازار را به‌خوبی می‌فهمند؛ چگونگی ترکیب ثروت و بازار را می‌فهمند و رابطه آن با ثروت و تولید را متوجه می‌شوند. چنین افرادی هستند و بازار بسیار هوشیار شده است. بازار فعلی، آن بازار تجاری سنتی نیست بلکه بازاری است که در آن هم دکتر و مهندس می‌بینیم و هم در اقتصاد جهانی حضور دارند و حتی بیشتر از دولت معامله می‌کنند. اینها نگاه عاشقانه نسبت به غرب ندارند که اگر روزی با غرب برخورد کنند دچار افسردگی شوند. شرق و غرب را خوب می‌فهمند و بهتر از سیاستمداران ما که با پول نفت خیال‌پردازی می‌کنند و به افسردگی می‌رسند این مسائل را متوجه می‌شوند. من در جلسه‌های اینها شرکت کرده‌ام و دیده‌ام که چگونه با آسیایی‌ها و غربی‌ها برخورد می‌کنند. اگر بازار بتواند خود را در بعد سیاسی بازتولید کند انتخابات آینده را خواهد برد؛ مردم و بخش پایین جامعه هم به این بخش خصوصی اعتماد خواهند کرد و رای خواهند داد. جامعه از دولت اصولگرا، اعتدالگرا و اصلاح‌طلب ناامید شده و از آنها انفعال و رها کردن کشور را دیده است. منظور از رئیس‌جمهور بازار فردی است که
اقتصاد جهانی را به‌خوبی می‌فهمد.
در چنین شرایطی بخش خصوصی و سرمایه‌گذاران وارد میدان می‌شوند. یکی از نکات مهم این است که برج‌بازی در ایران رواج یافته است. این مساله برای طبقه متوسط و ثروتمند شهری است که می‌خواهد اندیشه خاص خود را در فلسفه و سیاست تولید کند؛ یعنی ثروتمندانی که می‌خواهند اندیشه تولید کنند و به متفکران کمک کنند. این مساله نشان می‌دهد که اقتصاد در حال تبدیل شدن به تئوری و تئوری در حال تبدیل به سیاست و قدرت است. دولت آینده چنین مفهومی‌دارد و می‌داند که کجا باید نظامی‌گری کند؛ دیگر خیال‌پردازی هاشمی‌رفسنجانی تمام می‌شود. از ابتدا در ذهن هاشمی‌رفسنجانی ژاپن اسلامی بود که بعد به مالزی اسلامی تبدیل شد و به ترکیه اسلامی رسید و دوره دولتش تمام شد و به هیچ‌کدام نرسید. اما بازاری که من می‌گویم کمک می‌کند که اقتصاد به تئوری تبدیل شود و به قدرت و سیاست برسد.
در میان احتمالاتی که وجود دارد، حضور آقای احمدی‌نژاد همچنان محتمل است. آیا طبقه‌ای که به سیاست‌های توزیعی احمدی‌نژاد رای می‌دهد ممکن است این بار به آقای روحانی رای بدهد؟
احمدی‌نژاد تمام شد. حتی اگر فرض کنیم که احمدی‌نژاد رئیس‌جمهور شود، این به معنای واپسگرایی و بازگشت به عقب است. همان‌طور که هاشمی‌رفسنجانی در چند انتخابات آمد و شکست خورد، احمدی‌نژاد هم همین‌طور است؛ شاید هم بدتر باشد. هاشمی رفسنجانی یکی از استوانه‌های انقلاب اسلامی بود و فردی بود که در انقلاب از ابتدا با امام بود، روحانی است و در حوزه درس خوانده است. اما احمدی‌نژاد چه دارد؟ دوره شعارهای گنده تمام شده و اگر احمدی‌نژاد آن شعارها را بدهد کارش بسیار بد است. مردم دیگر حرفهای او را باور ندارند؛ کسانی هم که مانند آقای افروغ و بنده و بسیاری افراد دیگر تئوری‌سازان احمدی‌نژاد بودیم قبل از دیگران حذف شدیم. احمدی‌نژاد حتی ما را هم تحمل نمی‌کرد. اولین سخنرانی من در اولین سالگرد دولت احمدی‌نژاد در مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست‌جمهوری هنوز موجود است. من در ابتدای دولت دهم با مجله راه صحبت کردم و گفتم که اینها در برابر رهبری می‌ایستند؛ چراکه عرفانی‌گرا و ضداخلاقیات هستند. من از ابتدا می‌دانستم چه اتفاقی رخ می‌دهد و وقتی در مرکز بررسی‌های استراتژیک ریاست‌جمهوری سخنرانی می‌کردم، آقای اختری که زمانی امام جمعه سمنان بود با
من تندی کرد. اگر جمهوری اسلامی به احمدی‌نژاد اجازه دهد بیاید کاملا خلاف امنیت ملی و فاجعه است. باید در تئوری‌پردازی‌ها تاکید شود که واپسگرایی ممنوع است و اگر می‌خواهند می‌توانند خاطراتشان را بنویسند؛ البته همان چیزی که هست نه آن چیزی که دوست دارند و شیفتگی‌شان را به نمایش بگذارند. اگر هاشمی‌رفسنجانی عده‌ای متفکر را دور خودش جمع می‌کرد و همان اعتقادات را با چارچوب‌های تئوریک چند متفکر و دانشگاهی- و نه چند کارگزار اطراف خود- مطرح می‌کرد و فقط خاطره‌نویسی نمی‌کرد ممکن بود نتیجه بسیار بهتری بگیرد. کار احمدی‌نژاد تمام است و اگر بخواهد برگردد به جایی نمی‌رسد. این نوعی طنز تلخ تاریخی است و باید این رسم را در کشور ایجاد کنیم که نباید در کار روسای جمهور ما برگشت باشد. کسی که 10 سال امتحان پس داده باشد دیگر نباید بر سر کار بیاید؛ اینکه می‌گویم 10 سال دلیلش این است که هشت سال دولت سرکار است و تا دو سال بعد هم عملا دولت قبلی ادامه می‌یابد. مگر ما می‌خواهیم شکست‌های احمدی‌نژاد را جبران کنیم؟ اینکه کشور ما برای جبران آن شکست‌ها هزینه بدهد، بسیار غیرمنطقی است. این تجربه‌ای بود که تمام شد و تجربه جدید باید بر پایه
تئوری‌های جدید باشد. دولت آینده ما باید تفکرات مدون، فکری، عمیق و بومی‌داشته باشد.
برای مثال رهبری می‌گویند اقتصاد مقاومتی و بر آن تاکید می‌کنند. چه ارتباطی با اقتصاد مردمی آلمان دارد؟ بزرگترین تئوری‌ساز اقتصاد مقاومتی همین اقتصاد مردمی‌آلمان است. ما باید برای تدوین تئوری‌های‌مان به‌دنبال اقتصاد مردمی‌باشیم که آینده اقتصادمان را تضمین کنیم. اگر افغانستان یا کردستان عراق آباد شود ما دچار بحران می‌شویم. ما باید چارچوب‌های کلان داشته باشیم و دولت آینده ما این چارچوب‌ها را تئوریزه کند و حتی نسبت به تولید کتاب مبادرت ورزد. باید تکلیف جهان با ما روشن شود که می‌خواهیم چه کنیم؟ در چنین شرایطی ما برای چین و روسیه قابل‌اعتماد خواهیم بود و زندگی مردم و اشتغال اوج می‌گیرد. متاسفانه همه دولت‌ها خیال‌پرداز بوده‌اند و به‌دلیل در اختیار داشتن پول نفت، دچار رمانتیسم سیاسی شده‌اند. هیچ‌یک از دولت‌ها واقع‌گرایانه برخورد نکرده‌اند و شرایط بومی‌ایران را ندیده‌اند. دولت آینده باید دولت واقعی باشد نه یک اداره که بخواهد خیال‌پردازی کند.
سال ۹۶ را چگونه پیش‌بینی می‌کنید؟ آیا توده‌ها به آقای روحانی رای می‌دهند؟ آیا نخبگان همچنان به ایشان وفادار هستند؟
تا زمانی‌که رقیب اصلی مشخص نشود نمی‌توان اظهارنظر دقیقی کرد. باید مشخص شود که چارچوب تئوریک رقیب چیست؟ آیا عاقلانه است یا خیال‌پردازانه و رمانتیک است؟ اما می‌توان گفت که پشتوانه اجتماعی روحانی در جامعه از بین رفته است و افراد بسیاری هستند که دولت روحانی را قبول ندارند. من معتقدم حرکت ما تا انتخابات سال آینده یک حرکت آرام خواهد بود و البته آثار برجام نیز مشخص خواهد شد. آمریکا ناچار است در برابر ایران کوتاه بیاید وگرنه آینده‌اش در ایران و خاورمیانه خدشه‌دار خواهد شد. رئیس‌جمهور ما فقط داخل ایران نیست بلکه مانند رئیس‌جمهور آمریکا یک رئیس‌جمهور جهانی است. بنابراین آمریکا، روسیه، عراق، افغانستان و عربستان بر انتخابات ما تاثیر می‌گذارند و یک انتخابات داخلی نیست.
به همین دلیل می‌بینیم که رسانه‌های جهانی در روند انتخابات ما وارد می‌شوند و هزینه بسیاری برای آن صرف می‌کنند؛ مانند انتخابات اخیر مجلس و خبرگان که برای آن هزینه‌های بسیاری صرف کردند که پیام امنیتی فراوانی برای ما داشت. رئیس‌جمهور آینده ما باید نظریه واقع‌گرایانه نسبت به جهان داشته باشد نه یک نظریه خیال‌پردازانه و رمانتیک. مردم ما سطح تحصیلات‌شان هر روز بالاتر می‌رود و سطح سواد متفکران سیاسی ما هر روز افزایش می‌یابد.
این متفکران می‌توانند با هم حرف بزنند و گفتمان تولید کنند؛ این مساله می‌تواند برای انتخاب رئیس‌جمهور آینده بسیار موثر باشد. غرب هم از این مساله آگاه است و می‌داند که کشور ما کشور ساده‌ای نیست. باید تئوری‌ها موردبحث قرار گیرد و گفتمان تولید شود و تبدیل به قدرت شود. در شرایط فعلی، بورژوازی شهری و روستایی تاثیر بسیاری روی این مساله دارد؛ ما فقط بورژوازی شهری نداریم بلکه قشر متوسط روستایی با تلویزیون و اینترنت وارد صحنه انتخابات می‌شود. کاری که تا انتخابات ریاست‌جمهوری باید انجام دهیم کار تبیینی و روشنگری است تا سیاستمداران ما بهتر بتوانند تصمیم بگیرند.
دیدگاه تان را بنویسید