مصائب روحانی

حسن روحانی با یک چالش بسیار سخت مواجه است؛ یک دوگانه بسیار پیچیده که گویا باید یک سمت آن را بگیرد.
«برجام»؛ آنچه قرار بود نقطه قوت حسن روحانی باشد حالا به پاشنه آشیل او و دولتش تبدیل شده است. شاید هم موجب شود که حسن روحانی اولین رئیس‌جمهور یک‌دوره‌ای ایران باشد. گویا بخش عمده‌ای از آنچه در آینده رخ خواهد داد بستگی به این دارد که حسن روحانی چگونه با چالش بزرگ این روزهایش مواجه شود. پس صورت مساله این است:«آیا روحانی به منتقد وضع فعلی برجام و نحوه عملکرد آمریکایی‌ها تبدیل می‌شود یا‌ترجیح می‌دهد همچنان در صف اول مدافعان برجام حتی با وضع فعلی‌اش بایستد؟»

یک دوگانه تعیین‌کننده
مساله مهم در این مورد این است که حسن روحانی اگر بخواهد در نقش مدافع برجام باقی بماند حتما اتفاقی که رخ می‌دهد این است که او باید همچنان اقدامات ناقض برجام طرف مقابل را ندیده گذاشته و حتی با این کارش بخش‌های مهمی ‌از عایدی‌هایی که برای برجام در نظر گرفته را از دست خواهد داد. یک سوی دیگر ماجرا این است که حسن روحانی به انتقاد و اعتراض نسبت به طرف مقابل بپردازد. او اگر چنین کند تنها داشته‌اش در انتخابات یعنی برجام را از دست خواهد داد. او آن وقت امید حامیانش که به برجام دلبسته‌اند را ناامید خواهد کرد.
روزنامه صبح نو در سرمقاله این هفته‌اش در این مورد نوشته است:«به نظر می‌رسد رفتارهای آمریکا در قبال برجام، بزرگ‌ترین چالش دولت حسن روحانی در ماه‌های باقیمانده تا انتخابات سال 96 باشد. دولت روحانی که دولتی محافظه‌کار مسلک است و به تعبیر غربی‌ها میانه‌رو خطاب می‌شود، پس از اجرای برجام سعی کرده مبنای عملکرد خود را برجام قرار دهد و چونان گوهری گرانقدر از آن محافظت کند. آن را تقدیس می‌کند و انگار که سند تحول ایران و صلح در جهان باشد، ستایشش می‌کند. پس ناگزیر است در مقابل اجرا نشدن آن از سوی طرف مقابل محافظه‌کارانه عمل کند و از لطمه خوردن به مفاد برجام سخن نگوید که سخن گفتن از آن به شفافیت و به صراحت می‌تواند منجر به شکست کمپین مثبت دولت روحانی برای انتخابات 96 شود. در چنین شرایطی اما رهبر انقلاب که فراتر از یک جناح سیاسی عمل می‌کنند و حافظ ابرگفتمان انقلاب اسلامی هستند، به‌گونه‌ای دیگر به موضوع می‌نگرند. در نگاه ایشان، آمریکا نه متحد و نه دوست که شر مطلق و دشمن اصلی نظام اسلامی است که هیچ‌گاه و به هیچ‌وجه قابل اعتماد نبوده است. پس از آنجا که در معامله‌ای که یک طرف آن غش کند و تقلب، نمی‌توان ساکت بود. رهبری هشدار می‌دهند که تمدید تحریم10 ساله ایران نقض برجام است. کاری که دولت و وزارت‌خارجه وکمیته نظارت بر اجرای برجام انجام نمی‌دهند و رهبری خود مجبور می‌شوند به طرف معامله ایران که اتفاقا دشمن ایران هم هست، هشدار دهند. در چنین شرایطی کار بر آقایان حسن روحانی و محمد‌جواد ظریف سخت می‌شود. آنان اگر بخواهند مدافع عملکرد آمریکا در برجام شوند و سکوت کنند، هم درناحیه نظام سیاسی و مردم مورد نقد قرار می‌گیرند و هم مشروعیت سیاسی و حتی واقع‌نگری سیاسی خود را از دست می‌دهند و اگر هم بخواهند به نقد اجرای برجام بپردازند؛ این خود حاکی از شکست پروژه برجام خواهد بود. پس در چنین دوراهی‌ای که قطعا باخت-باخت است‌ترجیح می‌دهند این پیغام را به واشنگتن بدهند که ملاطفت بیشتری بابرجام داشته باشد. این صدا البته شاید به اوباما و کری برسد اما به‌ ترامپ، معلوم نیست. کار برای روحانی روز به روز سخت‌تر می‌شود.»

دفاع قاطع از یک توافق
اجازه بدهید به عقب‌تر بازگردیم. به زمانی که روحانی به سختی از برجام دفاع می‌کرد. حسن روحانی در سفر اخیرش به استان خوزستان،در کنار دور کردن سایه شوم جنگ و افزایش فروش نفت، برجام را «تنفس جدید» و «هوای آزاد و تازه» نامید. روحانی در مراسم بهره‌برداری از طرح‌های توسعه میادین نفتی غرب کارون، برجام را اینگونه توصیف کرد: «برجام یعنی یک فضای جدید. یعنی تنفس جدید. برجام یعنی دریچه‌ها باز شده و هوای آزاد آمده و مردم از این فضا استفاده و بهره‌برداری می‌کنند. در باز شده تا ما کار و فعالیت کنیم. خب هوای تازه آمده هوای تازه برای سلامتی و تحرک ماست. یکی از بخش‌هایی که از این فضا باید استفاده می‌کرد وزارت نفت بود و بحق همانطور که خود برجام اعجاب جهانیان را برانگیخت اولین اعجاب برجام هم صنعت نفت بود. خیلی‌ها می‌گفتند سال‌ها طول می‌کشد صادرات نفت به دو میلیون بشکه برسد و به این زودی‌ها به این رقم نمی‌شود رسید.» او در اظهارنظر دیگری گفته است: «اگر این دولت می‌خواست راه گذشته را ادامه دهد، امروز صادرات نفت کشور به صفر می‌رسید. در حالی که اگر برجام نبود، قدم‌به‌قدم حتی یک بشکه نفت را هم نمی‌توانستیم صادر کنیم، اما بزودی با یاری خداوند و تلاش‌های دولت، به نقطه‌ای خواهیم رسید که حق و سهم حضور ما در بازار بوده است.» روحانی در یک سخنرانی دیگر هم گفته بود: «آنها که سوال می‌کنند و می‌گویند برجام برای ما چه کار کرده است، برجام یک افتخار سیاسی و حقوقی برای تاریخ ملت ایران ثبت کرده است. چه کسی فکر می‌کرد که شش قطع‌نامه شورای امنیت و 12 قطع‌نامه شورای حکام یکی پس از دیگری لغو و مردود و مطرود شده و به زباله‌دان تاریخ برای همیشه انداخته شود؟مگر مردم ما یادشان رفته که برای فروش نفت، نفت ایران که به‌عنوان یک قدرت اقتصادی در صحنه اقتصادی و بین‌المللی حضور داشت را به نصف تقلیل دادند و 2 میلیون بشکه صادرات تبدیل به یک میلیون بشکه شد. مگر مردم شاهد و ناظر نبودند که کشتیرانی به سمت بنادر ایران تحریم شد. همه کالاها می‌بایست به بندر کشور دیگر می‌رفت، تخلیه می‌شد و از آنجا با لنج‌ها و کشتی‌های کوچک به سمت ایران می‌آمد. مگر مردم یادشان رفته که هیچ پول بانکی از طریق بانکی به کشور دیگر نه صادر می‌شد نه وارد می‌شد؛ نمی‌شد بازستاند یا بازگرداند. به قرن نوزدهم بازگشته بودیم و همه چیز از طریق صرافی‌ها انجام می‌شد، تمام کانال‌های بیمه‌ای و بانکی دنیا به روی ایران بسته شده بود.»
روحانی البته یک اظهارنظر دیگر هم دارد؛ آنجا که چند ساعت بعد از انتخاب دونالد ‌ ترامپ به‌عنوان رئیس‌جمهور ایالات متحده به واکنش‌ها در مورد احتمال لغو برجام پاسخ داد. روحانی گفت که هوشمندی ایران در توافق هسته‌ای این بود که برجام را نه به‌عنوان توافق با یک کشور یا یک دولت بلکه به‌عنوان یک قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل تثبیت کرد که با تصمیم یک دولت قابل تغییر نیست. این اظهارنظر البته با واکنش رسانه‌های آمریکایی مواجه شده است. نشنال اینترست در این مورد نوشته است: «روحانی طی سخنرانی در رسانه‌های ملی ایران استدلال کرد که برجام در قطعنامه شورای امنیت سازمان ملل مدون شده است که به مفهوم آن است برای اعمال تغییر یا از بین بردن برجام، نیاز به تصویب یک قطعنامه جدید است.» نشنال اینترست با اشاره به این اظهارات روحانی نوشت: «به‌طور قطع، چنین چیزی صحت ندارد. طبق برجام، آمریکا می‌تواند با جلوگیری از لغو تحریم‌های تازه علیه ایران در شورای امنیت، به‌طور یکجانبه و موثر برجام را از بین ببرد که همین امر به‌طور قطع ایران را وادار می‌کند که بازرسان آژانس بین‌المللی انرژی اتمی ‌(IAEA) را از کشور خود بیرون کند.»
این نشریه آمریکایی سپس در توضیح اینکه آیا‌ ترامپ واقعا در عمل، به‌دنبال از بین بردن توافق هسته‌ای ایران و 1+5 است یا خیر، نوشت که پی بردن به نیات‌ ترامپ در همین ابتدا یک کار احمقانه است. او یک ایده‌پردازی نیست که با مجموعه‌ ثابتی از باورها در زمینه سیاست خارجی به کاخ سفید آمده باشد. طبق این گزارش،‌ ترامپ ظاهرا به جهان به‌عنوان دنباله تجارت املاک و مستغلات نگاه می‌کند که در آن هیچ دوست دائمی‌وجود ندارد، هیچ دشمن دائمی ‌وجود ندارد و به‌طور قطع هیچ توافق دائمی‌ وجود ندارد. نشنال اینترست ادامه داد،‌ ترامپ در خصوص موضوع توافق هسته‌ای ایران، کلا آشفته و به هم ریخته است، در وهله اول برجام را فاجعه‌بار و بدترین توافق در تاریخچه زمین دانست تنها به این دلیل که بعدا بگوید که احتمالا توافق هسته‌ای ایران را پاره نمی‌کند زیرا واشنگتن، موظف است به تعهداتی که آشکارا متعهد شده، پایبند باشد.این گزارش نوشت،‌ ترامپ سپس در سخنرانی خود در «آیپک» اعلام کرد که اولویت اول وی، از بین‌ بردن توافق فاجعه‌بار با ایران است و دقایقی بعد در تناقض با آنچه گفته بود، ادامه داد که طوری حکمرانی می‌کند که ایران حتی کوچکترین فرصتی برای تقلب نداشته باشد. این گزارش سپس نوشت:« اگر شایعات درست باشد و‌ ترامپ، «جان بولتون» را به‌عنوان وزیر خارجه جدید آمریکا نامزد کند، آمریکا همچنان به تلاش برای تصدیق این مساله که ایران به تعهدات خود پایبند است، ادامه می‌دهد.»نشنال اینترست درباره بولتون اینگونه نوشت، او همان کسی است که در حین مذاکرات هسته‌ای ایران و 1+5 در روزنامه آمریکایی نیویورک‌تایمز نوشت، آمریکا باید تأسیسات ایران را بمباران کند یا اینکه حداقل به اسرائیل کمک کند که این کار را انجام دهند. این نشریه آمریکایی همچنان نوشت، ما باید پیش‌بینی کنیم که کنگره جدید آمریکا که تحت کنترل جمهوریخواهان است، همچنان به معرفی لوایح تحریم‌های شدید علیه دیگر فعالیت‌های ایران ادامه می‌دهد که عملا این اقدامات بسیاری از انواع فعالیت‌های تجاری ایران (نفت، کشتیرانی، تولیدات و بانکداری) که در حال حاضر طبق برجام مجاز است را هدف می‌گیرد.
ترامپ کار را برای حسن روحانی دشوار می‌کند
وب‌سایت شبکه الجزیره انگلیسی در گزارشی، به روی کار آمدن‌ ترامپ و مواضع آن در قبال‌ روحانی اشاره کرده و نوشت: «در صورتی که‌ ترامپ در اوایل سال 2017، فشارها را به ایران افزایش دهد، طیف مقابل در ایران اعتبار حسن روحانی را برای انتخابات دوباره برای تصدی ریاست‌جمهوری ایران زیر سوال خواهند برد.»
الجزیره نوشت: «اکنون بسیاری در ایران منتظر هستند تا‌ ترامپ به کاخ سفید وارد شود و مواضع خود را در قبال ایران و برجام اتخاذ کند، در سال 2017 نیز ایران انتخابات ریاست‌جمهوری مهمی‌ را برگزار خواهد کرد و اکنون مواضع‌ ترامپ می‌تواند نقش بسیار زیادی در این انتخابات ایفا کند.‌ ترامپ در مبارزات انتخاباتی خود اعلام کرده بود که توافق برجام را در روز اول پاره کند و ایران را با تحریم‌های سخت‌تری مواجه سازد.»
الجزیره انگلیسی افزود: «تندرو‌ها در ایران مخالفت‌های جدی را با روند توافق هسته‌ای انجام داده، و رهبر عالی ایران آیت‌الله خامنه‌ای نیز تاکنون چندین مرتبه اقدامات آمریکا را نقض توافق هسته‌ای برشمرده‌اند. بسیاری از تحلیلگران نیز بر این باورند که آمریکا برای مبارزه با داعش به ایران نیازمند است و به نفع آمریکاست تا اقدامات شتاب زده‌ای انجام ندهد.»
در تحلیلی در این مورد خبرگزاری «رویترز» در گزارشی با اشاره به اظهارات‌ ترامپ که گفته بود در صورت رئیس‌جمهور شدن، توافق هسته‌ای ایران با 1+5 را اجرا نخواهدکرد، نوشت: «موضع سخت او در مقایسه با پیشنهاد شاخه زیتون رئیس‌جمهور اوباما به تهران، می‌تواند در خدمت منافع «جناح مقابل» باشد.»
رویترز به نقل از دو مقام ارشد ایرانی که نامی ‌از آنها نبرد، ادامه داد: «اگر‌ ترامپ موضع خصمانه‌ای علیه ایران اتخاذ کند، رقبای روحانی در ایران قدرت خواهند گرفت... پیروزی‌ ترامپ آنها را متحد خواهدکرد که به معنی فشار سیاسی بیشتر در داخل و سیاست منطقه‌ای تهاجمی ‌خواهد بود.»
نویسنده این گزارش با اشاره به درخواست «محمدجواد ظریف» وزیر امور خارجه ایران از‌ ترامپ برای پایبند ماندن به توافق هسته‌ای، احتمال داد که جایگاه «حسن روحانی» رئیس‌جمهور تضعیف می‌شود، زیرا از هم‌اکنون پیام داده که نتایج انتخابات آمریکا بر سیاست‌های ایران تاثیر نگذاشته و امکان نفی شدن توافق هسته‌ای از سوی یک دولت وجود ندارد. رویترز با بیان اینکه ناتوانی روحانی در بهبود وضعیت اقتصادی به‌رغم برداشته شدن تحریم‌ها، باعث انتقادات گسترده از وی شده، به نقل از یکی از آن دو مقام ایرانی افزود: «بسیاری از ایرانیان و دولت، توافق هسته‌ای را تنها راه خروج ایران از انزوای اقتصادی می‌دانند. گمان نمی‌کنم‌ ترامپ توفق هسته‌ای را پاره کند.»
یک مقام ارشد در وزارت اقتصاد به این خبرگزاری انگلیسی گفته است: «با پیروزی‌ ترامپ، حتی شرکت‌های اروپایی نیز برای سرمایه‌گذاری در ایران ‌بی‌رغبت خواهندشد... در بهترین حالت، آنها سیاست صبرکردن و نظاره کردن نتیجه را در پیش خواهند گرفت... این به اعتبار روحانی و برنامه‌های اقتصادی‌اش ضربه خواهد زد.»
رویترز به نقل از یک تاجر ایرانی نوشته است: «با پیروزی‌ ترامپ، شرکت‌های خارجی بزرگ و حتی متوسط، بانک‌ها و دیگر سرمایه گذاران محتاط‌تر خواهندبود تا در ایران سرمایه‌گذاری کنند... این دقیقا زمانی که به جذب سرمایه‌گذاران خارجی امید داشتیم، به اقتصاد ما ضربه خواهد زد.» رویترز در ادامه تصریح کرد: اگر شرکت‌های غربی تصمیم بگیرند خود را از ایران دور نگه دارند، تهران می‌تواند برای کمک اقتصادی به سپاه روی آورد. رویترز در پایان به نقل از «یک سیاستمدار میانه‌رو سابق ایران» گفت که اگر تا قبل از انتخابات ریاست‌جمهوری ایران، پیشرفت اقتصادی رخ ندهد، حتی اگر روحانی دوباره انتخاب شود، رئیس‌جمهور بسیار ضعیفی خواهد بود.

طرفداران برجام نگران «روحانی و ظریف» هستند؟
یک شبکه خبری دیگر هم مدعی شده است که با روی کار آمدن دونالد‌ ترامپ در آمریکا و تغییر رویکرد این کشور درباره توافق هسته‌ای طرفداران برجام نگران وضعیت حسن روحانی و وزیر خارجه‌ دولت وی هستند.
شبکه خبری بلومبرگ در تحلیلی از وضعیت توافق هسته‌ای ایران و 1+5 پس از روی کار آمدن دونالد‌ ترامپ در آمریکا و پس از اشاره به رویکردهای احتمالی وی نسبت به برجام نوشت: «حامیان توافق هسته‌ای ایران نگران شده‌اند که چنین رویکردی (رویکرد‌ ترامپ) می‌تواند رئیس‌جمهور ایران و وزیر خارجه‌اش را به خطر اندازد که حامی‌توافقی هستند که در دوران حاکمیت ایران برای آن مذاکره کردند. بدون تلاش‌های فوق‌العاده‌ای نظیر تلاش‌های اوباما، ایران وسوسه می‌شود که کلا از توافق خارج شود.» بلومبرگ در انتهای گزارش خود که به قلم «الی لیک» به رشته تحریر درآمده نوشته است: «دونالد‌ ترامپ به‌عنوان رئیس‌جمهور به احتمال زیاد این فرضیه را تست خواهد کرد. اما این سوال ارزش پرسیدن دارد که اگر ایرانی‌ها به‌خاطر فشارهای رئیس‌جمهور آمریکا از توافق خارج شوند، چه کسی باید مورد سرزنش قرار گیرد؟‌ ترامپ میراث سیاست‌خارجی آمریکا را نابود کرده است یا‌ ترامپ؟»

صدای آشنا هم در‌آمد
حالا در تازه‌ترین تحول در این مورد، حسام‌الدین آشنا که روزگاری با دفاع قاطع از برجام می‌گفت: «روحانی «برجام داخلی» را ادامه می‌دهد.» اکنون در یک اظهارنظر مهم گفته است: «مسئولان آمریکایی جلوی نقض فاحش برجام را بگیرند.» حسام‌الدین آشنا مشاور‌فرهنگی رئیس‌جمهوربا اشاره به تحریم‌های جدیدی که آمریکا درصدد وضع آن‌هاست، گفته است: همانطور که مقام معظم رهبری فرمودند، جمهوری اسلامی ایران این تحریم‌های جدید را به‌عنوان نقض برجام تلقی می‌کند و طبیعی است که به خاطر پیش‌بینی‌هایی که قبلا در مورد امکان نقض برجام توسط آمریکا در نظر گرفته شده، همه گزینه‌های لازم جمهوری اسلامی ایران روی میز است. مشاور فرهنگی رئیس‌جمهور، درباره اقدامات متقابل از سوی ایران در صورت وضع و اجرای تحریم‌های جدید از سوی آمریکا افزود: «حتما در زمان خودش اقدام لازم انجام خواهد شد. امیدواریم که مسئولان آمریکایی تا فرصت دارند جلوی نقض فاحش برجام را بگیرند. رئیس‌جمهور فعلی آمریکا هم می‌تواند با وتوی مصوبه کنگره، فعلا از عواقب این تصمیم پیشگیری کند.» حسام‌الدین آشنا همیشه روی حسن روحانی تاثیر داشته است. حرف‌های او را می‌توان حرف‌های روحانی دانست. آیا باید منتظر چرخش غیر‌منتظره از سوی حسن روحانی باشیم؟ آیا او منتقد برجام خواهد شد؟ اگر چنین شود او دیگر چه داشته واندوخته‌ای برای اردیبهشت 96 خواهد داشت؟