تولید قطب مخالف

نسبت اصولگرایان با دولت حسن روحانی تغییر کرده است؛ این گزاره حالا از همیشه به واقعیت نزدیک‌تر است.
اگر در روزهای ابتدایی تشکیل دولت یازدهم و تا چند ماه بعد از آن اصولگرایان تمام تلاششان این بود که در عین نقد، به قطب مقابل دولت مستقر تبدیل نشوند امروز اما در بخش‌های موثری از اصولگرایان علاوه بر تمدید و تشدید نقد، میلی برای تشکیل قطب مقابل دیده می‌شود.
صورت تحلیل اگر این گزاره باشد حالا می‌توان با نشانه‌یابی به جستار دلایلی پرداخت که هم درستی این مدعا را ثابت کند و هم تصویری درست از نسبت سیاسی آینده اصولگرایان را به دست می‌دهد.

پاشنه آشیل
دیگر کسی در این شکی ندارد که حسن روحانی تمام تخم‌مرغ‌هایش را در سبد مذاکرات هسته‌ای چیده است. او که می‌خواست تکلیف پرونده هسته‌ای را در مدت زمان یک‌سال یکسره کند حالا در دوسالگی دولتش هنوز با اما و اگر‌های فراوانی در مورد فرجام توافق مواجه است. او اگر با همان جمله «می‌خواهیم کاری کنیم که هم سانتریفیوژ‌ها بچرخد و هم چرخ کارخانه‌ها» توانست در دو قطبی ایجاد شده، فرد پیروز باشد امروز همچنان با چرخ کارخانه‌هایی مواجه است که به سبب تحریم کند می‌چرخند و البته چرخ سانتریفیوژهایی که به جهت تداوم مذاکرات از حرکت باز ایستاده‌اند.
به یک معنا همان نقطه قوت آقای رئیس‌جمهور اکنون به پاشنه آشیل دولت او تبدیل شده است. درست درهمین میانه است که اصولگرایان نه لزوما به دلیل رقابت‌های سیاسی که بر پایه تقابل برخی سیاست‌های هسته‌ای دولت با اصولی که آنها به آن اصرار دارند و البته نگاه آرمانگرایانه مبتنی بر واقع‌گرایی به قطب مقابل دولت تبدیل شده‌اند. اگر شیب حرف‌های این قطب در ماه‌های متعددی از زمان بعد از انتخابات 24 خرداد کم بود حالا اما شیب این انتقادات افزایش یافته است. اگر سعید جلیلی در تمام ماه‌های بعد از انتخابات سکوت پیشه کرده بود و‌ ترجیح می‌داد مقابل دولت مستقر، خاطرات مناظره هسته‌ای با حسن روحانی را باز‌تعریف نکند امروز اما در سخنان او می‌توان نوعی شکل‌گیری همان فضا را مشاهده کرد.
چنین است که او رک و صریح گفته است: «آنانی که ادعا می‌کنند سیاست خارجی عرصه آرمان‌ها نیست، یک نمونه از کشورهای غربی را نشان دهند که سیاست خارجی آنها براساس آرمان‌هایشان طراحی نشده باشد. اینکه در توافق ژنو می‌گویند ایران باید براساس نیازهای عملی که آنها تشخیص می‌دهند، فعالیت هسته‌ای داشته باشد، دقیقا برمبنای آرمان آنهاست. آرمانی که در کتاب ژان لاک، در بحث شهروند درجه یک و دو به آن اشاره شده و حفظ مالکیت فعلی برای شهروند درجه یک را جزو توصیه‌های جدی خود مطرح کرده و گفته که باید به بقیه تنها در حد نیازهایش امتیاز داده
شود.» رئیس تیم مذاکره‌کننده سابق کشورمان با ذکر خاطره‌ای از دوران مذاکرات قبلی یادآور شد: «طی شش سالی که بنده مسئول مذاکرات هسته‌ای بودم، در اواسط مذاکرات، همه دولت‌های غربی طرف مذاکره، یک دور کامل عوض شدند و اتفاقا در انتخابات‌هایی که در آن کشور‌ها انجام شد رقبای آنها به مسند قدرت رسیدند مثلا در آمریکا بوش رفت و اوباما با شعار تغییر در سیاست خارجه بر سر کار آمد اما در روند مذاکراتی آنها کمترین تغییری ایجاد نشد؛ چرا؟ چون براساس آرمان‌هایشان پشت میز مذاکره می‌نشینند.»
این اظهارنظر البته می‌تواند واکنشی باشد به این جمله حسن روحانی که می‌گوید: «تهدیدها، فرصت‌ها و منافع مشترک اساس بحث سیاست خارجی است و اصول و آرمان در سیاست خارجی بحث نمی‌شود. مگر ما در مرحله اول در توافق ژنو آرمان و اصول را معامله کردیم ؟ما با هم حرف زدیم و توافق کردیم.»

مختصات یک قطب
پس تا اینجای کار می‌توان به این نتیجه رسید که اگر بنا بر این باشد که اصولگرایان قطب مقابل حسن روحانی باشند، باز صحنه‌ای مانند مناظره انتخابات 24 خرداد برپا خواهد شد. به یک معنا آنچه رخ خواهد داد این است که اصولگرایان برای مواجهه با حسن روحانی درِ سیاست‌ورزی‌شان را از پاشنه سیاست خارجی می‌چرخانند حالا که چنین است باید به این فکر کرد که محور سیاست خارجی تا‌کنون چه نقشی در متحد کردن اصولگرایان داشته است.
این یک واقعیت است که اصولگرایان به دلیل «تکثر» متحمل شکست سنگینی شدند که موجب شد قدرت اجرایی را از دست بدهند. شکستی که البته هزینه‌هایی هم داشت و دلخوری‌هایی که فاصله‌هایی میان طیف‌های مختلف اصولگرا ایجاد کرد. حسن روحانی بعد از انتخابات تمام توان خود را روی پرونده هسته‌ای متمرکز کرد. پرونده هسته‌ای را از شورای امنیت به وزارت‌خارجه آورد و با تمام توان برای به نتیجه رساندن آن مذاکره کرد. حتی او‌ ترجیح داد قبح شکنی کند و از گوشی تلفن آن هم از خاک آمریکا شنونده حرف‌های رئیس‌جمهور ایالات‌متحده باشد. از همان روزها اما مخالفت با برخی اقدامات روحانی در مورد مذاکرات و سیاست خارجی موجب هم‌نوایی اصولگرایان شد. آنها بیشتر از مجلس همصدا با هم به نقد می‌پرداختند. کنش آنها که به واکنش حسن روحانی منجر می‌شد صف‌شان را صاف‌تر و منظم‌تر می‌کرد.
آنجا که علیرضا زاکانی و مهرداد بذرپاش در مجلس نطق‌های منتقدانه ایراد می‌کردند، حسن روحانی در دانشگاه و سفر استانی پاسخ‌های تند‌‌روانه منتقدان می‌کرد و در میانه همین مجادلات بود که پای رسانه‌ها به میان می‌آمد تا در یک صف‌آرایی مشخص، موافقان و مخالفان رئیس‌جمهور نمایان شوند. از همین‌جا می‌شد دید که اصلاح‌طلبان جانب حسن روحانی را گرفته‌اند و متقابلا اصولگرایان به قامت منتقد در‌آمده‌اند.
آنچه پیداست در ادامه راه سیاست‌ورزی تا سال 96، محور چرخیدن درِ سیاست ایران بر همان پاشنه سیاست خارجه استوار خواهد بود که الزاما نتیجه مذاکرات هم بر چگونگی چرخش آن تاثیر‌گذار می‌شود.

سرهنگ و حقوقدان
قبل از انتخابات، محمد باقر قالیباف در بسیاری از نظرسنجی‌ها نفر اول بود. خیلی‌ها معتقد بودند که او شانس اول رسیدن به صندلی ریاست‌جمهوری است اما خیلی‌های دیگر که تحرکات سیاسی او را در سال اخیر رصد کرده بودند اعتقاد داشتند که ممکن است برخی اشتباهات تاکتیکی انتخابات همانند سال 84 موجبات رئیس‌جمهور نشدن او را فراهم آورد. حالا اما برخی معتقدند بخشی از ریزش آرای محمد باقر قالیباف به همان مواجهه کلامی ‌او با حسن روحانی باز‌می‌گشت، دقیقا همانجا که حسن روحانی گفت «من سرهنگ نیستم، من حقوقدانم!»
از آن زمان تا همین چندی پیش محمد‌باقر قالیباف تمام تلاشش را کرد تا قطب مقابل حسن روحانی نباشد و خاطره آن روز سخت انتخابات فراموش شود.
حالا اما گویا محمد‌باقر قالیباف تصمیمات دیگری گرفته است. او از میانه دولت یازدهم فکرهای متفاوتی در سر دارد. محمد‌باقر قالیباف شهردار تهران اخیرا با انتقاد از برخی رویکردهای کنونی دولت یازدهم گفته است: «از امام یاد گرفتیم دستمان را روی زانوی خودمان بگذاریم و بلند شویم. درست است که تحریم‌ها اقتصادمان را تحت‌فشار قرار داده ولی این فقط به خاطر تحریم‌ها نیست. بی‌برنامگی و ضعف مدیریت در این دولت و دولت پیشین از تحریم‌ها هم موثرتر است. آمریکا نباید احساس کند که ما وابسته به تصمیم و اراده او هستیم. انقلاب و جنگ ثابت کرده که ما وابسته به هیچ‌کس نیستیم. بعضی دلشان می‌خواهد همه‌چیز را دوقطبی کنند. باور کنیم مسائل اصلی کشور دوقطبی نیست. آن‌چنان‌ که در زمان انتخابات، مسائل کلان نظام را دوقطبی کردند و کاش نمی‌کردند. نباید دوران «بگم‌بگم» به دوران «تقصیر قبلی‌ها بود» تبدیل شود. معتقدم با در پیش گرفتن یک راهبرد صحیح اقتصادی، رسانه‌ای و منطقه‌ای، دولت می‌توانست به یکی از بهترین توافق‌های تاریخ ایران دست یابد اما متأسفانه رویکرد مدیریتی دولت در دو سال گذشته شرایط را به‌گونه‌ای رقم‌ زده که جامعه حس می‌کند انرژی مسئولان به‌ جای حل مشکلات آنها صرف مساله‌سازی‌هایی می‌شود که هدف از آن وابسته کردن کشور به مذاکرات هسته‌ای و گریزناپذیر نشان دادن توافق به هر قیمت است. گویی هدف دولت برای دستیابی به توافق، رفع تحریم‌ها نیست بلکه جلب آرای سیاسی برای پیروزی در انتخابات آتی است.»
شهردار تهران البته اضافه کرده بود: «ما باید تاریخ را آیینه عبرت خود کنیم. تاریخی که به ما می‌گوید گره‌زدن همه امور کشور به راضی کردن بیگانگان نتیجه‌ای جز سرنگونی دولت ملی دکتر مصدق نداشت. اگر اقتصاد مبتنی بر توان داخلی در دولت دکتر مصدق عملیاتی شده بود و نگاه به خارج از مرزها در کشور حاکم نمی‌شد، ریزش نیروهای اجتماعی به آن حد نمی‌رسید که کودتای انگلیسی علیه دولت ملی موفق شود.‌تردیدی در این نیست که قدرت دفاعی و اقتصادی کشور امکان چانه‌زنی و دستیابی به توافقی باعزت را افزایش می‌دهد و امروز تأسف‌انگیز است که دولت با دست خود، خود را در میز مذاکرات خلع سلاح کرده است. بیشتر از مخالفین و منتقدین، این نحوه مدیریت اقتصادی در داخل کشور است که مذاکره‌کنندگان را تضعیف می‌کند.» این سخنان محمد‌باقر قالیباف هنوز با واکنش حسن روحانی مواجه نشده اما نکته مهم این است که گویا محمد باقر قالیباف تکلیف خود را با نسبت سیاسی‌اش در مورد حسن روحانی مشخص کرده است.

انتقادهای آقا سعید
پیش‌‌تر از محمد‌باقر قالیباف البته این سعید جلیلی است که به تکرار حرف‌های سال 92 می‌پردازد. او در میان طیف حزب‌اللهی و اصولگرایان طرفداران خاص خود را دارد و اگر بنا‌بر تشکیل یک قطب با مختصات مواجهه از پاشنه سیاست خارجی باشد قطعا دبیر سابق شورای عالی امنیت ملی است که می‌تواند کاراکتر نفر اول را به عهده بگیرد.
او همین اواخر حتی به نقد مذاکرات هم پرداخته و گفته بود: «در توافق نهایی مذاکرات باید منافع کشور و ملت به بهترین شکل استیفا شود. «فکت شیت» آمریکا نقشه راه این کشور را در مذاکرات نشان می‌دهد. در بحث نظارت، آژانس طبق ان‌پی‌تی نظارت را انجام می‌دهد. در مذاکرات سال 84-82تعلیق غنی‌سازی و اجرای پروتکل الحاقی به‌طور داوطلبانه انجام گرفت که مجلس اجرای پروتکل را متوقف کرد. در بیانیه لوزان، نظارت‌های غیرمتعارفی مطرح کرده‌اند که قابل قبول نیست.»
او حتی درست در شرایطی که حسن روحانی به صورتی قاطع به دفاع از ان‌پی‌تی می‌پردازد به نقد این پروتکل پرداخته است: «در ان‌پی‌تی برای اعضا تکالیف و حقوقی تعیین شده است. هر معاهده‌ای هم وقتی توازن دارد که بین حقوق و تکالیف آن توازن وجود داشته باشد؛ یعنی اگر تکالیفی را طرفی انجام داد اما نتوانست از حقوقی برخوردار باشد، این معاهده ‌بی‌معناست. تکالیفی انجام می‌شود تا از حقوقی برخوردار شود. مطابق با ان‌پی‌تی ، یکی از حقوق هسته‌ای اعضا این است که می‌توانند از تاسیساتی که سوخت هسته‌ای دارند، استفاده کنند؛ مثل نیروگاه بوشهر. اما این کف حقوق است.همین نیروگاه بوشهر را قرار بود آلمان‌ها انجام بدهند. اما با سرنگون شدن دیکتاتور و به وجود آمدن جمهوری اسلامی، مدعیان دموکراسی تعهد را یکطرفه لغو کردند. پس از آنکه قرار شد روس‌ها وارد کار شوند، 10 دور مذاکره بین ال‌گور معاون اول رئیس‌جمهور وقت آمریکا، با نخست‌وزیر وقت روسیه برگزار شد تا بتوانند مانع حضور روس‌ها در بوشهر بشوند. این‌ها برای صرفا یک نیروگاه با سوخت هسته‌ای که از جای دیگری بیاید اتفاق افتاد. اما نکته مهمتر این است که مطابق با ان‌پی‌تی همه اعضا حق داشتن چرخه سوخت هسته‌ای را دارند، چرخه سوخت هسته‌ای یعنی چه؟ مختصرا یعنی اینکه کیک زرد، آنچه از معدن می‌آورند، تبدیل به UF6وگاز می‌کنند، سپس در دستگاه‌های سانتریفیوژ غنی‌سازی شود و پس از آن به صفحه سوخت تبدیل و مورد استفاده قرار گیرد. برای این حق هم در ان‌پی‌تی هیچ‌گونه محدودیتی وجود ندارد. تنها دو قید وجود دارد؛ یکی اینکه این غنی‌سازی باید زیر نظر آژانس باشد و دوم اینکه مصرف آن صلح‌آمیز باشد. ممکن است کشوری مثلا برای مصرف سوخت زیر‌دریایی نیاز به غنی سازی 50 در صد داشته باشد. از نظر ان‌پی‌تی داشتن آن هیچ ایرادی ندارد و ممنوع نبوده و حق همه اعضاست. نکته مهم دوم این است که اعضا بنابر ان‌پی‌تی می‌توانند هرچه قدر تاسیسات بخواهند بسازند. تنها قیدی هم که اینجا وجود دارد، این است که این تاسیسات باید زیر نظر آژانس ساخته شود. این زیر نظر آژانس بودن هم ضابطه‌هایی دارد. اینگونه نیست که اگر امروز تاسیساتی را می‌خواهی بسازی از همین امروز باید آژانس را در جریان بگذاری. 180 روز قبل از تزریق گاز، کشور باید آژانس را مطلع کند. آن بحث‌هایی که منافقین در مورد نطنز مطرح کردند، بعدها خود آژانس گفت حرکت ایران خلاف نبوده است، چون گازی تزریق نشده است. مطابق با ان‌پی‌تی همه اعضا می‌توانند هر تعداد تاسیسات هسته‌ای داشته باشند. تحقیق و توسعه هم به طریق اولی همین طور است. بالاخره وقتی کشوری می‌خواهد چرخه را داشته باشد و غنی سازی بکند باید دانشش را داشته باشد. برای اینها در ان‌پی‌تی هیچ منعی وجود ندارد و حق همه اعضاست. تمام بحث ما این است که جمهوری اسلامی ایران نمی‌پذیرد که یک استثنا باشد. نه حقوق کمتری را حاضر است قبول کند و نه تکالیف بیشتری را. ما یک عضو ان‌پی‌تی هستیم. شما می‌گویید نگرانی داریم. ما می‌گوییم ما هم مثل همه اعضا زیر نظر آژانس و دوربین‌ها و بازرس‌های او در حال فعالیتیم و می‌بایست از حقوقمان برخوردار باشیم. نکته جالبی که اینجا در رابطه با تاسیسات وجود دارد، این است که طرف مقابل ما می‌گوید فردو نباید وجود داشته باشد. می‌گویند فقط نطنز وجود داشته باشد ولی فردو نباشد. می‌گوییم مگر نطنز زیر نظر آژانس و دوربین‌ها و بازرس‌های آن نیست؟ می‌گویند چرا. می‌پرسیم پس فرق نطنز با فردو چیست؟ چرا می‌گویید فردو نباید باشد؟ پاسخی که می‌دهند این است که فردو چون زیر کوه است، اگر بمبارانش کنیم خراب نمی‌شود. به صراحت چنین می‌گویند که این نشان دهنده وقاحت دشمن است. اینکه عنوان می‌شود چرا ‌بی‌اعتمادید؟ باید گفته شود که طرح فردو نشان دهنده ‌بی‌اعتمادی است. در فکت‌شیت آمریکایی‌ها نوشته در فردو نباید حتی یک گرم مواد هسته‌ای باشد. می‌گویند در اینجا نباید غنی‌سازی صورت بگیرد. مگر غنی‌سازی و تاسیسات حق همه اعضا نیست؟ یا اینکه می‌گویند دامنه تحقیق و توسعه را باید با ما هماهنگ و توافق بشود. یا می‌گویند آنچه می‌خواهید تهیه کنید باید در کانالی باشد که ما پاراف کنیم. اینکه رهبری می‌فرمایند ما ‌بی‌اعتمادیم اینجا قابل رویت است. بنابراین دو شاخص در ابتدای گفت‌وگوها در آبان 92 قبل از توافق ژنو قرار دادند که عبارت بودند از پافشاری بر حقوق و ایستادگی در مقابل زیاده‌خواهی‌های دشمن.»

مساله آقای دکتر!
این تحلیل حتما یک سویه خواهد بود اگر بگوییم همه اصولگرایان به چنین رویکردی در مواجهه با دولت رسیده‌اند. نکته این است که ما در بخش مهمی‌ از اصولگرایان با پدیده‌ای به نام علی لاریجانی مواجه می‌شویم که اکنون نزدیک‌ترین رابطه با حسن روحانی را دارد. او در مقاطع فراوانی به یاری او رفته و حتی هزینه‌های حمایت از دولت را هم پرداخته است. او درست همین روزها که شایعه ائتلاف انتخاباتی‌اش با حسن روحانی مطرح شده‌ ترجیح داده آنچنان آرام از واکنش به این مساله بگذرد که کسی نتواند آن را نشانه‌ای قطعی از نادرستی این ادعا برداشت کند. او حتما شخصیتی نزدیک به ناطق‌نوری دارد اما پست مهمی ‌که اکنون در آن حضور دارد لزوما او را محافظه‌کارتر کرده است. علی لاریجانی موتلف قطعی حسن روحانی نیست اما چندان دور از تصور نیست که روز واقعه او موتلف تاکتیکی و مقطعی حسن روحانی باشد.
با این تفاسیر به نظر می‌رسد که جریانات مهمی ‌از اصولگرایان به این تصمیم رسیده‌اند: «باید قطب مقابل حسن روحانی شویم.»