اغما درگام اول

دیگر خرداد، ماه رخدادهای مهم سیاسی نیست؛ روزهای پرحادثه تکرار می‌شوند. در میان بهت جهانی‌ترامپ در کاخ سفید حضور پیدا می‌کند و هاشمی رفسنجانی ستون اصلی حمایتی جریان اصلاحات و دولت یازدهم درگذشت. گویا مصائب حسن روحانی برای استمرار دولت یازدهم در اردیبهشت 96 پایان ندارد. در میان این تحولات نام ناطق‌نوری بار دیگر بر زبان سیاستمداران و تحلیلگران جاری‌شده است؛ آیا بار دیگر شیخ نور ردای حضور جدی در منازعات سیاسی کشور را دارد؟ آیا او پس از رخت عافیت رهبری ائتلاف سیاسی 92 را بر عهده خواهد گرفت و یا اقدامات انفرادی ولی پردامنه سیاسی خود را ادامه می‌دهد؟

هاشمی‌یار قدیمی؛ اصلاحات رقیب پیشین
دوم خرداد 1376، آغاز اصلاحات و پایان راست بود. با فروپاشی شوروی، چپ‌ها دچار بحران هویت شدند؛ آنان که با نگرش‌های چپ‌گرایانه اسلامی سخن از مبارزه با استعمار برای استیلای مستضعفین می‌دادند؛ تحولات جهانی را به سمت برپایی نظام لیبرالیستی می‌دیدند. چپ‌های دهه شصت با «اتفاق» خرداد پر‌رخداد 1376 به جریان اصلاحات تغییر هویتی دادند و شانه‌به‌شانه دشمنان پیشین خود قرار گرفتند؛ «مذاکره با آمریکا» آرزوی آنان شد. آن‌سوی سپهر سیاست کشور راست نشین‌ها بودند؛ آنان دل در گرو هاشمی رفسنجانی داشتند. ناطق نوری خود را ادامه‌دهنده راه هاشمی رفسنجانی می‌دانست؛ اما مردم خسته از سردار سازندگی بودند؛ سازندگی به سبک هاشمی‌رفسنجانی یعنی روایتی از افزایش فاصله طبقاتی و تئوریزه‌سازی اشرافیت ساختاری در خطبه‌های نماز جمعه رئیس‌جمهور وقت بود. حالا راست‌گرایان همنوا با سردار سازندگی بودند! گویا برچسب سرمایه‌داران حجره‌نشین با سردار سازندگی همنوا شده بود. سرانجام چپ‌گرایان فرصت را برای نقاب جدید بانام «اصلاحات» مناسب دیدند. ناطق نوری پیرامون چرایی شکست خود، حمایت از هاشمی رفسنجانی و فضاسازی رسانه‌ای را مهم‌ترین دلیل دانست؛ شیخ کهنه‌کار نوشت: «مساله دیگر این بود که وقتی من از سیاست‌های اقتصادی دولت و شخص ایشان دفاع کردم، می‌گفتند: «پس ناطق که شق‌القمری نمی‌کند و تحولی در کشور ایجاد نمی‌شود؛ او هم راه رفسنجانی را ادامه می‌دهد.» طبیعتا این جریان اثر خود را روی آرا می‌گذاشت. درواقع یکی از عواملی که سبب شد من رای نیاوردم، حمایت من از آقای‌ هاشمی، به این بیانی که عرض کردم، بود و حمایت از آقای هاشمی چوب خوردن داشت.» همچنین ناطق نوری در کتاب خاطرات خود نسبت به پروپاگاندای رسانه‌ای اصلاح‌طلبان و موج تخریب این جریان سیاسی علیه وی می‌گوید: «جنگ روانی علیه من بسیار شدید بود و متأسفانه کسی هم این‌ها را پیگیری نکرد. بیشترین تهمت‌ها به من زده شد و انعکاس آن به این صورت بود که دیگران خیلی مظلوم واقع شدند. مثلا اینکه اگر فلانی بیاید، مثل طالبان عمل می‌کند. آنها با تبلیغات خود فرصت فکر کردن و اندیشیدن را از مردم گرفتند که این از مصادیق استثمار فکری است. این را اختناق می‌گویند، این ضد آزادی است که با بمباران تبلیغاتی جلوی فکر مردم را بگیرند، اصلا از آنها آزادی فکر را گرفتند و افکار مردم را به یک‌سو کانالیزه کردند.»

اقدام مشترک؛ «نه» به احمدی‌نژاد
هیمنه سیاسی ناطق نوری در خرداد 1384 شکست و در سوم تیر پایان یافت. حضور محمود احمدی‌نژاد آخرین پتک بر پیکر راست‌نشین‌ها بود؛ هرچند احمدی‌نژاد خود را «مردی از جنس مردم» می‌نامید ولی تحولات سپهر سیاست کشور خبر از شکل‌گیری «اصولگرایی» خبر می‌داد. ناطق نوری این‌گونه از جلسات انتخاباتی با شهردار تهران روایت می‌کند: «آقای احمدی‌نژاد هم جزو همین‌ها کاندیداها بود. ایشان می‌گفت:«من طرح برای اداره کشور دارم و بقیه نامزدها ندارند. شما هم اجازه نمی‌دهید من طرحم را بدهم.» ما با کاندیداهای دیگر 2 جلسه داشتیم، با ایشان 3 جلسه برگزار کردیم. یک روز به آقای باهنر گفتم یک‌وقتی به آقای احمدی‌نژاد بدهید چون می‌گویند من برای اداره کشور یک طرح ویژه دارم.جلسه زمانش هماهنگ شد و ایشان به همین دفتر بنده آمد و مرحوم آقای عسگراولادی، باهنر، بنده و برخی دیگر از دوستان بودند. ایشان در آن جلسه 2 ساعت طرحش را توضیح داد. بنا هم بود تا پایان صحبت ایشان حرفی نزنیم. ایشان وقتی صحبتش را تمام کرد. من رئیس جلسه بودم و اگرچه منشی جلسه فرد دیگری بود ولی برای اینکه مطالب یادم بماند چیزهایی را می‌نوشتم که خود آن نوشته‌ها 4 صفحه شد! قبل از اینکه من صحبت کنم، مرحوم آقای عسگراولادی رو کردند به بنده و حرفی زدند که شاید شما هم تا الان نشنیده باشید. آقای عسگراولادی گفت: «این برادر ما احساس می‌کند که اسلام را فقط او می‌شناسد، این برادر ما احساس می‌کند انقلاب را فقط او درک کرده است. این برادر ما احساس می‌کند امام را فقط او می‌شناسد.» بنده هم خطاب به آقای احمدی‌نژاد گفتم:«آقای احمدی‌نژاد! من حرف‌های شمارا خیلی دقیق گوش دادم حقیقتا هرچه دقت کردم، هیچ نفهمیدم. یا سطح معلومات شما خیلی بالا است و ما نمی‌فهمیم شما چه می‌گویید یا اینکه حرف‌های«بالا ابری» می‌زنید.» دهه 80 برای هاشمی رفسنجانی، رفیق دیرین ناطق نوری هم‌عصر عسرت بود؛ هاشمی رفسنجانی طعم شکست را در دو انتخابات 84 و 88 چشید. او شکست‌پذیر نبود؛ فرجام انتخابات ریاست‌جمهوری نهم را به خدا سپرد و خرداد 88 را با نامه بدون سلام به رهبر معظم انقلاب و عدم حضور در مراسم تحلیف پایان داد و تا نزدیکی حذف از سیاست‌ورزی رسمی کشور پیش رفت. اقدام مشترک هاشمی رفسنجانی و ناطق نوری حذف احمدی‌نژاد و تفکرات نزدیک به او بود؛ هرچند سویه‌های این جدال گریبانگیر اصولگرایان نیز شد. انتخابات ریاست‌جمهوری یازدهم ماحصل مدیریت اتاق فکر هاشمی رفسنجانی و ناطق نوری بود؛ آنان با تیزهوشی راست‌گرایان را علیه اصولگرایان مدیریت کردند و پیش‌شرط انصراف علی‌اکبر ولایتی را انصراف سعید جلیلی دیکته کردند؛ عارف را با مرقومه دستوری رئیس دولت اصلاحات مجبور به انصراف کردند تا همه شرایط برای حضور حسن روحانی بدیل هاشمی رفسنجانی در دهه 90 مهیا شود.

گام اول؛ بازنگری در قانون اساسی
مراسم هفتم درگذشت هاشمی رفسنجانی اوج حضور ناطق نوری بود؛ او از نامهربانی نسبت به یار قدیمی‌اش گلایه کرد و هاشمی را «اپوزیسیون» ندانست و او را مصداق آیاتی از قرآن دانست! و سپس در جایگاهی فراجناحی خواهان همگرایی سیاسی در کشور شد و اظهار داشت: «من از برادران و خواهران ایرانی‌ام به‌عنوان یک طلبه کوچک خواهش می‌کنم از چپ و راست تا اصلاح‌طلب، اصولگرا و اعتدال‌گرا این اجتماعی که کردید را همچنان داشته باشید و این اجتماع با تفکرات، عقیده‌ها و گروه‌های متفاوت منافات ندارد. در مشترکات باهم باشید و درجایی که اختلاف‌نظر وجود دارد بنشینید و اختلافات را حل کنید. اگر هم قانع نشدید تهمت نزنید.» گام اول ناطق نوری پس از عبور غلیان‌های احساسی مراسم هفتم هاشمی رفسنجانی، با ایده «بازنگری در قانون اساسی» آغاز شد تا روایتی کلان از برنامه سیاسی جدید او باشد؛ ناطق نوری اظهار داشت: «بنده قائل هستم به اینکه هنوز هم قانون اساسی ما نیاز به بازنگری دارد و نظام ما نیاز به بازسازی دارد. نارسایی‌ها در این ساختار وجود دارد که باید آن را درست کرد. بعضی نارسایی‌های رفتاری را هم من معلول این نقصان ساختاری می‌دانم. به باور من ماهم ازنظر رفتاری و هم ازنظر ساختاری مشکل‌داریم.» هرچند او مختصات برنامه سیاسی جدید خود را به آینده موکول کرد؛ اما سخن از بازنگری در قانون اساسی نشان می‌دهد که ابعاد حضوری ناطق نوری در عصر بدون ‌هاشمی، فراتر از جناح‌بندی مرسوم سیاسی است و او برای تحقق طرح خود نیاز به همگرایی همه‌جانبه دارد.

چشم‌انداز؛ ‌تردید ناطق
سرنوشت ناطق نوری بار دیگر به «راه‌هاشمی» گره‌خورده است؛ راهی که شکست دوم خرداد 76 را برای او رقم زد و همچنین مهر او از دل حامیان اصولگرایان با همراهی یار قدیمی‌اش در انتخابات ریاست‌جمهوری دهم از بین رفت. ناطق نوری همان‌طور که در اولین سال حضور احمدی‌نژاد در سیاست‌ورزی کشور گفته بود؛ «انفرادی در سیاست» فعالیت کرد و همچنین به روایت خودش که «در دنیای سیاسیون باید عمر سیاسی برای خود تعریف کنند، کهنه‌کارهای سیاسی باید به اتاق فکر بروند.» انتخابات ریاست‌جمهوری یازدهم را از اتاق فکر مشترک مدیریت کرد. حالا همه نگاه‌ها به‌سوی او خیره شده است؛ آیا ناطق نوری جانشینی هاشمی رفسنجانی برای ائتلاف 92 را قبول می‌کند؟ او به‌صراحت در پاسخ به یادداشت حسین شریعتمداری اعلام کرده است «من جذب اصلاح‌طلبان نشده‌ام و کار خودم را می‌کنم» و همچنین طبق عهد دهه 80 خود که اظهار داشته بود «من از کار تشکیلاتی کنار کشیدم»، بار دیگر به کار تشکیلاتی دعوت‌شده است. به نظر می‌رسد که در شرایط جدید ناطق نوری‌تردید دارد که جایگزین هاشمی رفسنجانی بشود؛ او رسم پهلوانی را به خود می‌شناسد و می‌داند که اصلاح‌طلبان اهل مروت نیستند. در نگرش تحلیلی ناطق نوری، اصلاح‌طلبان خواهان رهبری موسمی‌وی تا انتخابات ریاست‌جمهوری دوازدهم هستند و این خط قرمز اوست. خبرهای جدید از اردوگاه اصلاحات مبنی بر ایده آشتی ملی و اعلام تلاش‌های برای‌ترمیم مناسبات با حاکمیت حتی با پذیرش اشتباهات فتنه 88 نشان‌دهنده این است که تمایل پذیرش رهبری ناطق نوری در جبهه اصلاحات وجود جدی ندارد اما از آن‌سو هرچند ناطق نوری تمایلی برای رهبری جریان اصلاحات را ندارد و خط بازگشت دشمنان سیاسی خود را احساس می‌کند، بنابراین احتمالا او فقط یکی از بازیگران مهم اتاق فکر استمرار دولت یازدهم برای چهار سال آینده باشد.