هرنوع سازشی غلط نیست ما چگونه به دموکراسی نگاه می‌کنیم؟
در دوران قبل از انقلاب یادم هست که حدود 45-44 سال پیش عصرهای تابستان به شبکه‌های رادیویی که مخفیانه پخش می‌شد و زیر سیطره چپ‌ها بود گوش می‌کردیم و تبلیغ این جزوه پویان «ضرورت مبارزه مسلحانه و رد تئوری بقا» در گوش من هست و همیشه در حافظه من مانده و حجاریان نیز در طلیعه مطلب خود از آن استفاده کرده است. درباره حجاریان باید بگویم که او چهره‌ای خاص است. نمی‌خواهیم او را تئوریسین اصلاحات و یا متن او را به‌عنوان مانیفستی که جنبش اصلاحات را در برمی‌گیرد بدانیم اما جایگاه حجاریان ویژه و حرف‌های او همیشه خواندنی است. درباره دیدگاه حجاریان به مساله سازش و توصیه او به این امر باید بگویم که قبل از انقلاب چپی‌ها و مارکسیست‌ها از کلیدواژه «سازش» به‌عنوان ناسزا و فحش در طرد افراد استفاده می‌کردند. وقتی می‌گفتند این فرد یا جریان سازشکار است به این معنا بود که به او ناسزا می‌گویند. بعد از انقلاب هم از این موضوع و رفتار متاسفانه به نیروهای انقلابی نیز منتقل شد و از سوی ایشان نیز مورد استفاده قرار گرفت. برای مثال نسبت به مرحوم بازرگان مورد استفاده قرار گرفت.
اگر سازش به این معنا باشد که انسان از روشی کم‌هزینه‌تر برای رسیدن به هدف و روشی مطمئن و امن به هدف برسد قطعا روش بهتری هست. اما اینکه سازش همیشه درست است، خیر. من با این نیز مخالفم. برخی جاها نیز باید ایستادگی کرد اما هر نوع سازشی غلط و مردود نیست. در مبارزه تمام عیار امام حسین(ع) و صلح امام حسن(ع) هم همین موضوع را داریم. صلح امام حسن(ع) سازش بود. در بحث صلح حدیبیه نیز پیامبر سازش کردند و ما از این نمونه‌ها زیاد داریم. روش اصلاح‌طلبی مبتنی بر پذیرش واقعیت‌های موجود در چارچوب امکانات موجود است و چه در جامعه داخلی و چه در جامعه جهانی یک مشی و سیاست است که اصلاح‌طلبان روی آن توافق دارند.
در رابطه با اینکه حجاریان اظهار داشته است که آرمان اصلاح‌طلبی پیشبرد دموکراسی است باید بگویم در واقع دموکراسی یک وسیله و روش است برای اینکه انسان‌ها به آرمان‌های خود برسند و این یک وسیله عمومی است. در چارچوب دموکراسی هر‌کسی می‌تواند به آرمان‌ها و آمال خود برسد اما نباید گفته شود دموکراسی آرمان اصلی است. دموکراسی یک محمل است برای رسیدن به ارزش‌های اخلاقی. از چارچوب دموکراسی بهتر به این موضوع می‌توانیم برسیم تا مردم بتوانند خلاقیت خود را بروز دهند.
دموکراسی یک مسیر است و اینکه قرار است ما را به کجا برساند اما نباید هر کسی آمال اخلاقی خاص خود را بار کند بر مسیر دموکراسی چرا که بلافاصله گفتمان‌های ضد‌دموکراسی ارزش‌های اخلاقی را اصل قرار می‌دهند و تجربه نشان می‌دهد که اغلب وقت‌ها دموکراسی در این موازنه قربانی است. دموکراسی یک وجه عمومی است که همه انسان‌ها می‌توانند بر آن توافق داشته باشند و هر انسانی در این قالب و چارچوب ارزش‌های بهتری را بیافریند. دموکراسی بهترین مسیر و ابزار است اما نه بهترین هدف. اما در حال حاضر در چارچوب یک مبارزه سیاسی ما نمی‌آییم کلی‌ترین اهداف رشد جوامع بشری را در یک چارچوب بریزیم و ممکن است افراد در دموکراسی ایده‌آل و آمال‌های مختلف اختلاف داشته باشند. مبارزه برای دموکراسی وجه مشترک افرادی است که به سمت یک جامعه تحولخواهانه قدم برمی‌دارند.
در رابطه با نسبت دموکراسی‌خواهی اصلاح‌طلبان و رفتار ایشان در انتخابات 92 باید بگویم آنچه در سال 92 اتفاق افتاد به معنی قربانی‌کردن آمال اصلاح‌طلبی نبود بلکه با نگاه به امکانات موجود از اهداف حداکثری چشم‌پوشی کردیم و فکر نمی‌کنیم دولت تدبیر و امید ضداهداف و آمال اصلاح‌طلبی گام بردارد. از طرفی در مسیر حرکت اصلاح‌طلبی هم نیست و یک حرکت بینابینی دارد.
در سال 92 از گزینه خاص خودمان چشم پوشیدیم. اگر انتخابات انتخاباتی بود که نگاه خاص شورای نگهبان برآن حاکم نبود حتما می‌توانستیم کاندیدای جبهه اصلاح‌طلبی را معرفی کنیم و چهره‌های متعددی در این زمینه داشتیم اما اصولا آنها طرح نشدند چون امکانات و شرایط ایجاب نمی‌کرد ما دو کاندیدا داشته باشیم. عارف با اینکه منتخب جریان اصلاح‌طلبی نبود اما جزو جریان اصلاح‌طلبی بود و طی حرکت درون جبهه‌ای انتخاب نشده بود و خودش کاندیدا شد. روحانی هم ما هیچ فرآیندی برای اجماع برآن نداشتیم و خودشان به تشخیص خودشان وارد صحنه شده بودند. گروه‌هایی هم از ایشان حمایت کردند. جریان اصلاح‌طلب بین امکانات موجود آن کسی که شانس موفقیت بیشتری دارد و به مسیرش نزدیک بود را انتخاب کرد که در نهایت درباره روحانی به نتیجه رسید و این چشم پوشی از آرمان اصلاح‌طلبی نبود.
با این گفته که اصلاح‌طلبی به مقابله با مخالفان و براندازان نظام معتقد است، موافقم. از سال 76 همواره در این سال‌ها به کرات در معرض فشارها و هجوم از بخش جریان‌های خارجی و داخلی بودیم. فشار شدیدی بود برای اینکه اصلاحات حرکت براندازانه از خودش نشان دهد اما روش اصلاحات انقلاب‌کردن نیست و همواره بر آن تاکید داشته‌ایم و با روش‌های پرهزینه مخالفیم کما‌اینکه همین نظریه را درباره جنبش مشروطه‌خواهی جهانی و جمهوریخواهی جهانی مطرح کرده‌اند و این مورد قبول ماست و ما برخلاف تمام جفاهایی که دیدیم بر این نظریم که نظام جمهوری اسلامی نیازمند اصلاحات است. هر نظامی حتما نیازمند اصلاحات است.
تجربه نشان داده که جنبش‌های پیگیر که از شعار خود کوتاه نمی‌آیند و صبور هستند در برابر فشارهای خارجی، زمان را می‌پذیرند برای اصلاح ماندگار و اثرگذار موفق‌تر هستند نسبت به جنبش‌های انعطاف‌ناپذیر و جنبش‌های رادیکال. بنابراین دیدگاهی را که بخواهد نظام را با براندازی مواجه کند دیدگاهی افراطی، مردود و غیرقابل اجرا می‌دانیم.
دیدگاه تان را بنویسید