عبور از دوران‌گذار
مهدی مطهرنیا : حضور مستمر جان کری، وزیر امور خارجه ایالات متحده در وین یعنی محل مذاکرات در واپسین هفته‌های باقی مانده تا رسیدن به ضرب‌الاجل تعیین‌شده میان ایران و گروه 1+5 این پرسش را مطرح کرده است که آمریکا از پیگیری مجدانه مذاکرات با ایران چه اهدافی را دنبال می‌کند و از توافق با تهران در پی دستیابی به چه اهداف دیگری است. باید توجه داشت که امروز ایالات متحده آمریکا علاوه بر آنکه در پی بازآفرینی قدرت خود در صحنه جهانی است، به‌دنبال بازتعریف تحرک خود برای رسیدن به یک وضعیت باثبات‌تر در حفظ قدرت قرن بیست و یکمی‌اش نیز است. این کشور در حال گذار از وضعیت گذر نظام بین‌الملل از بافت موقعیتی کنونی است که در آن نظم نوین جهانی شکل نگرفته است و نظم کهن نیز دیگر کارآمدی ندارد. بنابراین ایالات متحده آمریکا پس از ضدواقعه یازده سپتامبر، گام‌هایی را در جهت شکل دادن به آینده نظم نوین جهانی برداشته است و اکنون بعد از گذر به نزدیک 15 سال تلاش در قالب 1+5 دنیای تک- چند قطبی آینده را مدل‌سازی می‌کند.
درواقع فروپاشی نظم ناشی از آرایش شکلی و محتوایی دوقطبی جهان در دهه 1990 میلادی، جهان را در یک خلأ ناشی از این فروپاشی قرار داد که به‌فوریت در مقاله معروف هانتینگتون تحت عنوان «فرسایش منافع ملی ایالات‌متحده آمریکا» نمود پیدا کرد. در آنجا بود که هانتینگتون از قول «جک اندسترون» نوشت که «بدون شوروی آمریکایی بودن چه معنایی دارد؟» که در نتیجه ما بلافاصله شاهد موضع‌گیری بوش اول در 1990 ذیل عنوان نظم نوین جهانی بودیم. نظم نوین‌جهانی که توسط وی بیان شد، اولین لبه از شکل‌دهی به آینده نظم جهانی با اراده آمریکایی بود که به‌واقع به‌دنبال مهندسی نظم نوین جهانی در چارچوب دکترین امنیتی هشتم آمریکایی‌ها تحت عنوان «دکترین پیش‌دستی» است.
باید توجه داشت که پس از ضدواقعه 11 سپتامبر و در حمله آمریکا به عراق هیچ کدام از قدرت‌های بزرگ با آمریکا همراه نشدند. ایالات متحده، شورای امنیت سازمان ملل متحد را دور زد و به عراق حمله کرد. ولی اکنون آمریکا در قالب گروه 1+5 با محوریت بازیگری خود پنج قدرت بزرگ جهانی را در جهت حل و فصل پرونده هسته‌ای ایران به‌دنبال خود روان کرده است و اکنون ما شاهد شکل‌گیری یک مدل عینی در ارتباط با الگوسازی نظم نوین جهانی در آینده هستیم. بنابراین تلاش‌های آمریکا برای حل و فصل پرونده هسته‌ای تنها در بعد سیاست خارجی این کشور محدود نمی‌شود. بلکه آمریکایی‌ها به‌دنبال ایجاد فضای مناسب برای سیاست‌گذاری در ابعاد بین‌المللی هستند. اصل، اکنون نه سیاست‌خارجی بلکه سیاست بین‌المللی ایالات متحده آمریکاست و این سیاست بین‌المللی واشنگتن است که سیاست خارجی این کشور را نیز تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. به این ترتیب باید بگوییم که وین در حال تجربه ابعاد گوناگونی است و از این مطلب باید بر این نکته تاکید داشته باشیم که جان کری، وزیر خارجه آمریکا امروز ماموریتی چندوجهی را دنبال می‌کند که در محور اصلی آن پرونده هسته‌ای قرار دارد و در جوانب فرعی آن
خروجی‌ها و پیامدهای منطقه‌ای و بین‌المللی پرونده هسته‌ای دنبال می‌شود. بنابراین برای آمریکا پرونده هسته‌ای تنها پرونده ایران نیست بلکه پرونده نظم در مهم‌ترین منطقه هدف ایالات‌متحده آمریکا در قرن جدید و شکل‌دادن الگویی به نظام آینده بین‌المللی است.
آمریکا بعد از گذار از مدیریت ناامنی در هارتلند نو و ایجاد توازن ضعف بین هارتلند نو یا خاورمیانه و نئوهارتلند یعنی خلیج‌فارس و فلات ایران در پی ایجاد مدیریت امنیت نسبی در این منطقه است تا با به وجود آمدن این امنیت نسبی همپیمانان جدیدی را در جهت حفظ امنیت نئوهارتلند و ورود به توازن قدرت در منطقه هارتلند نو آغاز و سپس ایجاد فصلی نو از تلاش برای کنترل آسیای خاوری و جهتگیری به سمت هارتلند علیا را دنبال کند. این هارتلند همان‌گونه که قبلا متذکر شده‌ام تبت است؛ آمریکا می‌خواهد بر بام جهان چیره شود. در این‌جاست که باید به گستره تاثیر پرونده هسته‌ای و پیامدهای آن نیک اندیشید. به همین خاطر است تاکید دارم پرونده هسته‌ای تنها پرونده ایران و گروه 1+5 نیست و پیامد آن بیش از آنکه بین ایران و 1+5 باشد، بین آمریکا و پنج قدرت بزرگ جهانی انعکاس پیدا خواهد کرد. خروجی‌های آن در ارتباط با ایران خواهد بود اما پیامدهای آن گستره پرپهنایی از منطقه و نظام بین‌الملل را در بر خواهد گرفت. شاید بتوان گفت فصل جدیدی از سیاست بین‌الملل در ساخت نظام بین‌المللی در حال آغاز است. پرونده هسته‌ای چه با دیپلماسی حل شود چه با ابزار دیگری به
مناقشه‌ای بزرگ بینجامد، نظم منطقه‌ای و منطق حاکم بر نظام آینده بین‌الملل را تحت تاثیر قرار خواهد داد. اگر پرونده هسته‌ای در چارچوب دیپلماسی به نتیجه برسد، الگوی ارتباطی میان ایران و آمریکا تغییر و از حالت ارتباط میان ایران و 1+5 آرام‌آرام به ارتباط ایران و ایالات‌متحده آمریکا خواهد انجامید. بارها متذکر شدم که ژئوپلتیک ایران و آمریکا ایجاب می‌کند که این دو با وجود جغرافیای دور از هم، با یکدیگر ارتباط استراتژیک داشته باشند. از این رو بر این باور هستم که در آینده نزدیک ایران و آمریکا در یک الگوی مستقیم‌تر با هم وارد تعامل سازنده خواهند شد و لبه‌های تقابل با یکدیگر را کاهش خواهند داد. اگرچه این تعامل بسیار محافظه‌کارانه و با تاکید بر مواضع اصولی گذشته انجام خواهد شد اما با حل و فصل مساله سیاسی بین ایران و آمریکا در قالب پرونده هسته‌ای آرام‌آرام بحران مفهومی‌بین دو کشور نیز کاهش خواهد یافت و سیاست‌های هر دو کشور نسبت به هم عملگرا‌تر خواهد شد، به ویژه در سطح منطقه که ایران و آمریکا بر‌اساس همان ژنوم ژئوپلتیک در وضعیتی مثبت برای همکاری به سر می‌برند. این وضعیت مثبت همکاری برای تهران و واشنگتن به اندازه‌ای موثر
است که هم‌اکنون رژیم اسرائیل و عربستان را نگران کرده و قدرت‌های بزرگ جهان را برای نزدیک شدن به ایران به حرکت درآورده است. این تفاوت به اصطلاح سیاست‌های تهاجمی ولی فاقد خردورزی سیاسی و دکترین تعامل سازنده‌ای است که امروز از قالب سند چشم‌انداز 1404 بیرون آمده و فعال شده است. در این میان کشورهای منطقه در عین نگرانی تلاش خواهند کرد محافظه‌کارانه به ایران نزدیک شوند و سیاست خوف و رجا را در ارتباط با ایران در پیش خواهند گرفت. اگر روند حل مسائل ایران و آمریکا مثبت باشد کوشش‌های پنهان در جهت تخریب آن صورت خواهد پذیرفت اما به ظاهر شاهد گام‌هایی مشروع در جهت نزدیکی با ایران نیز خواهیم بود. در صحنه بین‌المللی رقابت برای نزدیک شدن به ایران افزایش پیدا خواهد کرد؛ روس‌ها و آمریکایی‌ها، اروپایی‌ها و چینی‌ها. در این رقابت شدید هریک تلاش خواهند داشت در تعامل با ایران منابع عملیاتی در جهت فضاسازی بیشتر ارتباط با ایران را تجربه کنند. از هم‌اکنون ما شاهد آمادگی این کشورها برای بستن قراردادهای اقتصادی با ایران هستیم. این در حالی است که ایران نیز فرصت خواهد یافت که از این فضا استفاده مطلوب داشته باشد. به جای آنکه در حوزه
عقلانیت ابزاری مبارزه با ابرقدرت جهان در جنگ قدرت‌های بزرگ جهان و این ابرقدرت برای مدیریت آینده جهان خود را هزینه کند فرصت خواهد یافت که از رقابت آنها آگاهانه بهره ببرد و امتیازهای درخور و شایسته تمدن و فرهنگ ایران زمین را به دست بیاورد.
در نهایت باید توجه داشت که باراک اوباما، رئیس‌جمهور آمریکا به این توافق احتیاج دارد البته نه تنها اوباما که آمریکا به این توافق محتاج است. ولی این احتیاج دلیل آن نیست که بگوییم آمریکا در برابر ایران ضعیف برخورد کرده است. آنچه مسجل است آمریکا جهتگیری عملگرایانه دارد، منابع و منافع را می‌سنجد و به خوبی می‌داند که پیوند منطقی با نئوهارتلند یعنی خلیج‌فارس و فلات ایران در گرو نزدیک‌شدن به دولت حاکم بر جغرافیای ایران است. به‌گونه‌ای که بتواند از ایران در مقام یک ژاپن جدید در آسیای جنوب غربی بهره ببرد. از این رو نمی‌خواهد تجربه پیوند زدن ژاپن به خود را بار دیگر تجربه کند. عملیات پرل‌هاربر و بمباران اتمی را نمی‌خواهد تکرارپذیر نماید زیرا این برای آمریکا بسیار هزینه‌آور است. آمریکای امروز نمی‌تواند به سان آمریکای موجود در جنگ جهانی عمل کند، از این رو منطق دیپلماسی و مذاکره و گذاشتن گام‌هایی به عقب برای رسیدن به توافق را پذیرفته است.
دیدگاه تان را بنویسید