روایت حسین شاه‌حسینی شاهد وقایع ملی شدن صنعت نفت

‌از جنبش ملی شدن صنعت نفت تا کودتای 28 مرداد، وقایعی در جریان است که برای پی بردن به دلایل کودتای 28 مرداد لازم است آن را مورد بررسی قرار دهیم. شما از نزدیک وقایع آن زمان را دیده‌اید؟
همانطور که گفتید برای تحلیل چگونگی کودتای 28 مرداد باید وقایع آن زمان و رفتار متولیان امور را مورد کنکاش قرار دهیم تا ما را به نقطه مطلوب خودمان برساند. در ابتدا برای ‌ترسیم جناح‌های سیاسی آن زمان ما با دوگانه‌ای روبه‌رو هستیم که یکی دولتی برخاسته از اراده مردم و برای پیاده کردن خواست ملی مردم روی کار آمده است. در مقابل اما نظام شاهنشاهی قرار دارد ‌با نیت براندازی و ممانعت‌،‌ اما در ابتدا در عمل خود محتاط است اما وقایع به سمتی می‌رود که چاره‌ای جز‌ مخالفت علنی در قالب کودتا ندارد. شاه در ابتدا هم مخالف ملی شدن صنعت نفت بود؛ من می‌بینم که برخی بیان می‌کنند که شاه موافق اصل ملی شدن بود، این غلط است. او به دلیل خصوصیات ذاتی که دارا بود، از بنیان با اصل ملی شدن صنعت نفت مخالفت می‌کرد. آنچه در این عرصه وجود داشت در واقع نبرد میان خواست ملی مردمی ‌بود که به دفاع از حق خود برخاسته بودند و گروهی درباری و وابسته که با آن مخالفت می‌کردند. همین مردم بودند که دکتر محمد مصدق را ‌‌روی کار آوردند. ماجرای شیرینی است. در مجلس آقای جمال امامی ‌از نزدیکان به سیاست انگلیس برخلاف مشی خود به یکباره پیشنهاد نخست‌وزیری آقای مصدق را داد. پیش از این بارها دکتر محمد مصدق به پیشنهاد نخست‌وزیری پاسخ رد داده بود.
این از معماهای تاریخ است، چرا یک مخالف ‌آقای مصدق باید پیشنهاد نخست‌وزیری او را بدهد؟
خیلی هم معما نیست. بالاخره آنها برای هر کار خود دلیلی داشتند. آقای جمال امامی ‌و وابستگان به انگلیس فکر می‌کردند که دکتر مصدق مثل نوبت گذشته از نخست‌وزیری استنکاف خواهند کرد، اما ایشان پذیرفت. امامی‌ و دوستانش فکر می‌کردند ‌ با نپذیرفتن آقای مصدق می‌توانند ماجرای خلع‌ید انگلیس از صنعت نفت را با نخست‌وزیری ‌فرد دیگری کلید بزنند‌ که خوب چنین نشد. این مانور مصدق بود که توانست نظام سیاسی را به دنبال ملی کردن نفت بکشاند. جالب اینجاست که در آن زمان نیز میان عمال آمریکا و انگلیس برای نخست‌وزیری رقابت است. هم سید‌ضیاء طباطبایی انگلیسی سودای نشستن روی صندلی نخست‌وزیری را دارد و هم قوام‌السلطنه آمریکایی به دنبال حاکمیت است. همانطور که گفتم مانور دکتر مصدق آنها را دچار سردرگمی‌کرد. در رخدادهای بعدی اما می‌بینیم که آنها با‌ شرایط روزگار سعی در ممانعت از کار داکتر مصدق داشتند که اوج آن پس از موفقیت او در دادگاه لاهه بود که درباریان، مخالفان سیاسی و عوامل استعمار انگلیس فهمیدند که باید کار مصدق را با کودتا تمام کنند.
دادگاه لاهه نقطه‌عطفی در ملی شدن صنعت نفت بود. در شرایطی که این دادگاه حق را تلویحا به ایران داده بود، چرا مصدق از آن برای موفقیت در کارهایش سود نبرد؟
دادگاه لاهه یک موفقیت بزرگ در تاریخ سیاسی ایران است. دادگاه لاهه در دعوای میان ایران و شرکت ملی نفت انگلیس از خود ‌سلب دادرسی کرد چه آنکه بر‌اساس حکم این دادگاه دعوای حقوقی میان دو کشور نبود بلکه ایران و یک شرکت بین‌المللی که خود ایران نیز در آن سهم داشت به عنوان طرف دعوا شناخته شد. پس از این موفقیت، عوامل استعمار در ایران و جهان را به فکر عملی سخت‌تر و کوبنده ‌ ضد مصدق انداخت. مجموعه این تحرکات ضد‌ملی، مصدق را بر آن ‌داشت که کانون توطئه را از بین ببرد. ارتش به عنوان یک نیروی سلبی در آن زمان ‌ ضد‌جنبش ملی مطرح بود. مصدق خوب می‌دانست که قوای نظامی کانونی بر ضد‌ملی شدن صنعت نفت است از این رو از شاه خواست که به او اختیار وزارت جنگ را بدهد. شاه در ابتدا مهلت خواست و بعد از آن به این درخواست مصدق پاسخ منفی داد.
او استعفا می‌دهد؛ مجلس در اسرع وقت این استعفا را قبول می‌کند و به قوام‌السلطنه ابراز تمایل می‌کند و شاه نیز این پیشنهاد را قبول می‌کند. پس از این واقعه به یکباره مردم به خروش می‌افتند. شهر در آشوب فرو می‌رود؛ آیت‌الله کاشانی که در تمام زندگی‌اش مخالف قوام بوده اعلامیه صادر می‌کند؛مردم به تظاهرات بر‌می‌خیزند؛ کشته‌ها روی دست مردم می‌رود و آنها برای بازگرداندن دکتر محمد مصدق جان خود را می‌دهند.
شاه در حالت بهت و نگرانی دوباره مصدق را به روی کار برمی‌گرداند. اینجاست که مرحله دوم مخالفت با نهضت ملی ایران شکل می‌گیرد. بنده معتقدم از فردای 30 تیر که مصدق روی کار آمد؛ کار ‌‌ کودتا توسط انگلیس و آمریکا کلید خورد.
پس از‌30 تیر ما با دکتر مصدق دیگری روبه‌رو هستیم که با گذشته‌اش نیز متفاوت است. در این راه البته انتقاداتی به او می‌شود که وی در این دوره دیگر نخست‌وزیر قانونی نیست و کارهایی برخلاف نص ‌صریح قانون انجام داده است.
بله من این را قبول دارم که با دکتر مصدق دیگری روبه‌رو هستیم. در این دوره رخدادهایی به‌وقوع پیوست که هر کدام از این توطئه‌ها برای ساقط کردن دولتی کفایت می‌کند. این وقایع زنجیر‌وار به صورت‌شبه‌کودتایی مطرح است. از قتل افشار طوس، رئیس شهربانی کل کشور که منصوب دکتر مصدق است تا ماجرای 9 اسفند 31. در این دوره می‌بینیم که مصدق برای آنچه بازگشت حاکمیت ملی به ایران می‌نامیده است دست به اصلاحاتی زد. از پاکسازی ارتش تا گذراندن لوایحی در مجلس و دولت به نفع کشاورزان و اصلاحاتی در دادگستری همه اینها در جهت بازگشت عنصر حاکمیت ملی بود. همه اینها اما گرچه در جهت اصلاح امور بود اما خود زمینه‌ای را به مخالفان داد که در برابر مصدق واحد عمل کنند. در ادامه سیر نهضت اما اتفاق مهمی ‌رخ داد؛ در سالی که دکتر مصدق به لاهه می‌رفت یکی از کارهایی که انجام داد، توقف انتخابات دوره هفدهم مجلس بود.
این برخلاف قانون نبود؟
به این دلیل بود که گرچه انتخابات در حال‌برگزاری بود و اتفاقا‌ جبهه ملی در تهران اکثریت کار را در دست داشت اما نفوذ درباریان و نبود نظارت دقیق بر قانون‌شکنی‌ها به‌ویژه در شهرهای کوچک و روستاها و البته دخالت غیر‌قانونی دربار و ارتش باعث ‌‌شد که در نتیجه انتخابات در شهرهای دیگر اختلاف فاحشی با تهران داشته باشد. مصدق می‌گفت که انتخابات باید آزاد باشد و ارتش و درباریان و نیروهای سنتی طرفدار انگلیس در فرستادن سرسپردگان به خود در مجلس دخالتی نداشته باشند. این البته تنها خواسته نخست‌وزیر قانونی مملکت هم نبود؛ بالاخره همه گروه‌های سیاسی از وضعیت موجود ناراضی بودند و مطبوعات در آن زمان محلی برای مجادله موجود میان موافقان و مخالفان بود. از سوی دیگر مخالفان به شکست دکتر مصدق در دادگاه لاهه اطمینان داشتند؛اما قضات دادگاه - جز‌ قاضی روس - از جمله آن قاضی با شرف انگلیسی رای به حقانیت ایران داد؛آنها در شوک به سر بردند. در اینجا مرحله جدیدی از تحریکات شکل گرفت که باعث گسست و جدایی‌ها در جبهه ملی طرفدار مصدق شد.
جبهه ملی از نیروها و احزاب سیاسی متکثری شکل گرفته بود که تنها هدفشان ملی شدن صنعت نفت بود؛چرا در زمانی که نهضت در حالی پیروزی بود در میانشان اختلاف افتاد.
بسیاری از جدایی‌ها در جبهه‌ملی به این دلیل بود که گروهی در پی جاه و مقام آمده بودند و از سوی دیگر دربار و مخالفان دکتر مصدق برخی از یاران او را با عنوان همکاران جدید، پذیرفته بود. برنامه اختلاف‌افکنی‌ها با عنا‌وینی چون‌، مصدق پیر است، بنیه کار ندارد، شما جوان هستید باید روی کار بیایید، او ضعیف‌النفس است و نهضت به افراد با‌اراده نیاز دارد؛ در گوش برخی از اعضای جبهه ملی خوانده می‌شد. آقای حسین مکی، آقای حسین فاطمی ‌در ابتدا، آقای حائری‌زاده ‌گرچه از یاران سید‌ضیاء بود اما به یکباره در فراکسیون ملی حضور داشت و دکتر بقایی کسانی بودند که مورد طعنه و طعمه قرار می‌گرفتند.
در این شرایط می‌توانیم بگوییم‌ جبهه ملی یکدست نبود؟
بله، برخی‌ عناصری بودند که در میانه خود را همراه کرده بودند، یکی از آنها عبدالقدیر آزاد بود که هیچ‌گاه با اصل ملی شدن صنعت نفت میانه‌ای نداشت و خودخواه بود و فرصت‌طلبی می‌کرد. غیر از حسین مکی که کمی ساده‌اندیشانه به موضوع نگاه می‌کرد، برخی از جمله آقای دکتر مظفر بقایی بودند که فکر می‌کردند باتوجه به سابقه و نوع فعالیت حزب زحمتکشان باید رهبری و سروری نهضت ملی را بر‌عهده گیرد. شاه این افراد را به عنوان کارت بازی ‌علیه مصدق مورد توجه قرار داد و آنها را ‌ علیه مصدق می‌شوراند.‌ بر‌گردیم به این سوال شما که گفتید مصدق با مصدق قبل از سی‌تیر و لاهه فرق کرد. بله! مصدق در چنین شرایطی به‌عنوان یک سیاستمدار قدیمی‌ که شاهان و رئیس‌الوزرا‌ها و وزیران بی شماری را دیده است حالا در موقعیت برتری سعی می‌کرد کارهای خود را پیش ببرد. قبل از کودتای 28 مرداد ماجرایی رخ داد که به صورتی نقطه‌عطف نهضت ملی شدن صنعت نفت و پس از آن کودتای 28 مرداد است. در اسفند سال 31 غائله‌ای ‌به وجود آمد که از آن با عنوان ماجرای 9 اسفند یاد می‌شود.
ماجرا از این قرار بود که شاه به ظاهر به دکتر مصدق اطلاع می‌دهد که به دلیل کسالت عازم مسافرت خارج از کشور است. مصدق به دربار می‌رود تا کارهای خروج از کشور مثل گذرنامه و پول سفر را هماهنگ کند. در همین هنگامه است که شاه و مصدق با هم مذاکره می‌کنند، گروهی که معلوم نیست از کجا مطلع سفر شاه شده‌اند‌ جلوی دربار می‌آیند. گروهی از نمایندگان مجلس نیز در‌‌تردد هستند، آیت‌الله کاشانی رئیس وقت مجلس به آیت‌الله بهبهانی نامه می‌نویسد و می‌گوید که از سفر شاه جلوگیری کنند چه آنکه ممکن است در کشور آشوب به پا شود.
تعدادی از افسران اخراجی ارتش و گروهی از ورزشکاران زورخانه که بعدها میاندار کودتا نیز می‌شوند در جلوی کاخ حضور پیدا می‌کنند. پس از اینکه دکتر مصدق به‌جای درب اصلی از درب دیگری خارج می‌شود به هدایت شاپور حمید‌رضا به خانه وی حمله می‌کنند‌ که مصدق از خانه خود به منزل پسرش دکتر غلامحسین مصدق و از ‌آ نجا به ستاد ارتش رفته و اقدام‌های لازم را برای مقابله با این شورش ‌ انجام می‌دهد. این مساله اما باعث قطع ارتباط مصدق با دربار شد به‌گونه‌ای که دیگر شاه و مصدق همدیگر را ندیدند. بهتر است‌ بگویم ماجرای 9 اسفند 1331 پیش‌درآمد کودتای 28 مرداد بود.
آقای شاه‌حسینی‌! گروهی معتقد‌ند که مصدق در همین دوران دست به کارهای خلاف قانونی زد، از جمله انحلال مجلس و به رای گذاشتن آن.او طبق قانون اساسی نمی‌توانست چنین کاری را انجام دهد‌؟
انتخابات دوره هفدهم مجلس در حال برگزاری بود و به دلایلی که عرض کردم‌ متوقف شد. نمایندگان تهران که برگزیده شده بودند اما در ولایات دیگر بر اثر دخالت‌های نابجای متنفذین محلی و ارتش و وابستگان نمایندگانی به مجلس می‌رفتند که هیچ سنخیتی با حوزه‌های‌رای گیری خود نداشتند. جالب است نمونه‌ای را به شما بگویم. آقای سید‌حسن، امام جمعه تهران به‌عنوان یک روحانی شیعه در تهران از کردستان رای آورد که سنی مذهب است. یا آقای دکتر آشتیانی که سال‌های سال پدرانشان از ورامین وکیل مجلس بودند به یکباره از شیراز به وکالت مجلس می‌رسد. یا اینکه آقای دکتر هدایتی که پایگاهش همیشه شهر‌ری بوده، خودش بچه این محل است باید از آنجا به وکالت برسد به جایش مهدی مشایخی به مجلس راه می‌یابد؛ او نیز از نقطه دیگری.
در همین دوران نیز مصدق اصلاحاتش را آغاز کرده بود؛ او برای این اصلاحات از مجلس می‌خواست که اختیارهایی فراقانونی به وی دهد. وی که با تصویب طرح‌هایی دنبال کاهش نفوذ درباریان در امور بود و هیات دولت را از سلطنت‌طلبان تهی کرده ‌بود، با حامیان مذهبیش به رهبری آیت‌الله کاشانی نیز به مشکل خورده ‌بود، او چندین وزارتخانه را به غیرمذهبیان و حتی ضدروحانیان داده‌ بود. علی زهری از حزب آقای بقایی دولت مصدق را به بهانه بدرفتاری با بازداشت‌شدگان و شکنجه استیضاح کرد و مجلس هم دست سلطنت‌طلبان بود. مصدق موفق شد همه‌پرسی را برگزار کند.
مخالفان سعی داشتند‌ مصدق را از طریق پارلمان که مظهر رای ملی بود، برکنار کنند. اما مصدق می‌دانست که این مظهر رای ملی نیست بلکه عامل نفوذ درباریان و مخالفانش است. مصدق که دولت را در شرف سقوط می‌دید از نمایندگان طرفدارش خواست که استعفا کنند و چنین شد و جلسه‌ها به حد‌نصاب نرسید و مجلس از رسمیت افتاد. یکی از نتایج این کار، فشار به مخالفانی بود که مجلس را محلی برای توطئه ضد دولت ملی مصدق کرده بودند.
کسانی مثل تیمسار زاهدی و بقایی در مجلس به دلیل جرا‌ئمی ‌از جمله قتل افشار طوس رئیس شهربانی دولت مردمی‌ مصدق، به قول معروف بست‌ نشسته بودند و دادگستری نیز به دلیل حفظ حرمت مجلس نمی‌توانست به آنجا ورود کند تا آنها را دستگیر کند؛ در واقع مجلس به عنوان کانونی توطئه‌گر بر ضد دولت مصدق در‌آمده بود. همه‌پرسی برای انحلال یکی از برنامه‌های مصدق برای از بین بردن این کانون توطئه بود اما در مقطع 28 مرداد بود که برنامه‌های نهضت ملی با کودتا متوقف شد و دولت مردمی ‌آقای دکتر مصدق ساقط شد. مجموعه عرایضی که گفتم در واقع‌پیش زمینه‌هایی برای وقوع کودتا بود و مراحلی که در واقع کامل کننده جریان کودتا در 28 مرداد 32 بود.