مجلس چگونه درباره برجام تصمیم می گیرد؟
فکت شیت پارلمان
برنامه جامع هسته ای که پس از کش و قوس های فراوان به مجلس رسیده اکنون در کمیسیون برجام در حال بررسی است
پس از اعلام توافق هسته‌ای میان ایران و 1+5 در 23 تیرماه امسال، نظرات متفاوتی پیرامون بررسی و تصویب آن از سوی مجلس مطرح شد. از آن زمان تاکنون، کشمکش‌ها و بحث و جدل‌های فراوانی پیرامون بررسی این توافق در مجلس یا تصویب آن ایجاد شده و موافقان و مخالفان، استدلال‌های خود را پیرامون این مساله مطرح می‌کنند.
جدال‌ها بر سر وارد شدن مجلس به بررسی و تصویب برجام البته پیش از آنکه دیپلمات‌های ایران و 1+5 بر سر آن به توافق برسند، آغاز شده بود. در واپسین روزهای بهار امسال بود که نمایندگان مجلس طرح صیانت از دستاوردهای هسته‌ای را در صحن بهارستان تصویب کردند تا بر عزم جدی خود بر وارد شدن به بررسی برجام تاکید کنند؛ طرحی که براساس آن، باید لغو تحریم‌ها به‌طور یکجا و کامل در متن توافقنامه درج شده و در روز آغاز اجرای تعهدات ایران انجام شود، آژانس در چارچوب توافقنامه پادمان مجاز به انجام نظارت‌های متعارف از سایت‌های هسته‌ای است و دسترسی به اماکن نظامی، امنیتی و حساس غیر‌‌هسته‌ای، اسناد و دانشمندان ممنوع است، هیچ محدودیتی برای کسب دانش و فن‌آوری صلح‌آمیز هسته‌ای و تحقیق و توسعه پذیرفته نیست، نتیجه مذاکرات باید به مجلس شورای اسلامی ارائه شود و در نهایت، وزیر امور خارجه موظف است روند اجرای توافقنامه را هر شش ماه یک‌بار به مجلس گزارش کند.
بلافاصله پس از تصویب این طرح در مجلس، علی لاریجانی رئیس مجلس نهم درباره تصویب یا بررسی برجام در مجلس این‌گونه اظهارنظر کرد: «موضوع هسته‌ای جزو مسائلی است که به شورایعالی امنیت‌ملی مربوط می‌شود و شورایعالی امنیت‌ملی نیز درباره این‌گونه موارد نظراتی دارد، بنابراین باید این‌گونه طرح‌ها با هماهنگی شورایعالی امنیت‌ملی به تصویب برسد. ما می‌خواهیم در کشور به یکدیگر کمک کنیم نه اینکه مساله جدیدی برای کشور بسازیم. شورای عالی امنیت‌ملی یک‌سری چارچوب‌های مشخصی دارد و ما باید در این زمینه هماهنگی لازم را داشته باشیم. چون بحث فروش سیب‌زمینی در کشور که نیست بلکه بحث یک موضوع مهم کشور است.»
مخالفان و موافقان چه می‌گویند؟
از زمان اعلام توافق بر سر برجام، آن گروه از نمایندگان مجلس که بر بررسی متن برجام در صحن بهارستان اصرار داشتند، به اصول 77 و 125 قانون اساسی استناد می‌کردند اما در عین حال گروه دیگری از نمایندگان مجلس و چهره‌های منتسب به دولت، نظر متفاوتی پیرامون این مساله داشتند. شاه‌بیت این اظهارنظرها، سخنان حجت‌الاسلام حسن روحانی، رئیس‌جمهور بود که پیشاپیش مخالفان بررسی برجام در مجلس، اعلام کرد: «ما هیچ توافقی را امضا نکرده‌ایم که بخواهیم به مجلس بفرستیم.» این اما تنها اظهارنظر مخالفان یا موافقان بررسی برجام در مجلس نبود.
هفتم مرداد ماه بود که الهام امین‌زاده معاون حقوقی رئیس‌جمهور در نشست هم‌اندیشی بانوان وکیل کشور درباره سند برجام به اظهارنظر حقوقی پرداخت و گفت که در این سند، چیزی به‌نام تصویب مجلس پیش‌بینی نشده و ظرف ۹۰ روز نیز این سند اجرایی می‌شود. زیرا این سند، معاهده بین‌المللی نیست که نیاز به تصویب مجلس داشته باشد.
از سوی دیگر، حسین مظفر از نمایندگان مجلس نهم که از قضا عضو فراکسیون اصولگرایان هم هست، بیستم مرداد اطلاعیه‌ای صادر کرد که در آن تصویب برجام در مجلس را «خلاف مصالح ملی» دانست: «در مورد تصویب توافقنامه هسته‌ای در مجلس در میان سیاستمداران و مسئولان کشور دو نظر متفاوت وجود دارد. عده‌ای با طرح و تصویب توافقنامه در مجلس مخالفند و عده‌ای دیگر آن را ضروری و الزامی می‌دانند. اما بنده تصویب توافقنامه در مجلس را خلاف مصالح ملی می‌دانم و با تصویب آن در مجلس مخالفم. هرچند اصول ٧٧ و ١٢٥ قانون اساسی تصویب عهد‌نامه‌ها، موافقت‌نامه‌ها و قراردادهای بین‌المللی در مجلس را ضروری می‌داند اما براساس اصل ١٧٦ همین قانون، شورایعالی امنیت‌ملی نیز می‌تواند به‌لحاظ حساسیت مساله، مسئولیت بررسی و اظهارنظر در این خصوص را برعهده داشته باشد. به‌ویژه اینکه مصوبات این شورا نیز به تایید مقام معظم رهبری می‌رسد.»
نماینده تهران و معاون نظارت مجلس در این اطلاعیه مهم، تصریح کرد: «به نظر می‌رسد کسانی که دلواپس توافقنامه هستند نباید موافق تصویب برجام در مجلس باشند زیرا تصویب توافقنامه در مجلس الزامات قانونی را برای ملت ایران به وجود می‌آورد و دست دولت و ملت را در مواجهه با تخلفات و خلف‌وعده‌های نظام سلطه و مخالفان ایران را می‌بندد و مضایق قانونی و نهادینه شده‌ای را برای ملت ایران به وجود می‌آورد، ازاین‌رو به‌صلاح است مساله بررسی توافقنامه به شورایعالی امنیت‌ملی احاله شده تا براساس مصالح ملی تصمیم‌گیری شود.»
سید‌عباس عراقچی، معاون امور‌حقوقی و بین‌المللی وزارت امور‌خارجه و عضو ارشد تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای، فرد دیگری بود که در برهه‌های مختلف پیرامون بررسی برجام در مجلس موضع‌گیری کرد. بیستم مرداد، او در گفت‌وگوی ویژه خبری سیما حاضر شد تا صراحتا نظر خود را در این خصوص اعلام کند: «به لحاظ منافع ملی کشور صلاح نیست برجام در مجلس به تصویب برسد.»
محمدباقر نوبخت، سخنگوی دولت یازدهم، یکی دیگر از چهره‌های دولتی بود که درباره بررسی برجام در مجلس موضع‌گیری کرد. بیست‌و‌‌هفتم مرداد درحالی‌که خبرنگاران بر سر میز نشست هفتگی سخنگوی دولت نظر او را پیرامون درخواست برخی نمایندگان برای ارائه برجام در قالب لایحه به مجلس جویا شدند، این‌گونه پاسخ شنیدند: «درخواست برخی نمایندگان برای ارائه برجام در قالب لایحه به مجلس بر‌‌خلاف قانون اساسی است. از آنجا که هیچ امضایی از سوی رئیس‌جمهور در توافق صورت نمی‌گیرد، طبق قانون نباید این توافق به مجلس ارسال شود.»
مخالفان توافق در کمیسیون ویژه بررسی برجام
در واپسین‌های روزهای مرداد ماه اما اتفاق مهمی رخ داد. درحالی‌که یک ماه از ارائه گزارش وین به بهارستان‌نشینان می‌گذشت، کمیسیون ویژه بررسی برجام در مجلس تشکیل شد؛ کمیسیونی که حدود نیمی از اعضای آن را منتقدان روند مذاکرات هسته‌ای تشکیل می‌دهند. به وجود آمدن چنین ترکیبی البته به این دلیل بود که دو فراکسیون اصولگرایان و رهروان ولایت نتوانستند بر سر فهرست مشترک پانزده نفره برای این کمیسیون به تفاهم برسند.
در نهایت سید‌حسین نقوی‌حسینی، سید‌محمدحسن ابوترابی‌فرد، ابراهیم کارخانه‌ای، علاء‌الدین بروجردی، عباسعلی منصوری آرانی، منصور حقیقت‌پور و وحید احمدی از فراکسیون اصولگرایان رهروان ولایت، محمداسماعیل کوثری، حسین نجابت، محمدمهدی زاهدی، علیرضا زاکانی، سید‌محمود نبویان، مهرداد بذرپاش از فراکسیون اصولگرایان و مسعود پزشکیان و غلامرضا تاجگردون از چهره‌های اصلاح‌طلب نمایندگانی بودند که به عضویت این کمیسیون درآمدند.
با تشکیل این کمیسیون، اظهارنظرها شدت بیشتری پیدا کرد. از جمله این اظهارنظرها، گفت‌وگوی محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه با سایت خبری تحلیلی الف بود. او در این گفت‌وگو با بررسی برجام در مجلس مخالفت کرد و ابراز عقیده کرد که برجام یک توافق بین‌المللی نیست که نیاز به تصویب مجلس داشته باشد: «به‌عنوان فردی که چند وقتی حقوق درس داده است عرض می‌کنم که برجام در واقع نحوه مدیریت تعدادی از قطعنامه‌های شورای امنیت است که توسط یک قطعنامه دیگر، قطعنامه‌های قبلی را لغو کرده و نشان می‌دهد که الان باید چه کاری صورت گیرد.»
او درباره جنبه سیاسی این مساله نیز اظهارنظر کرد؛ آنجا که گفت: «وقتی هیچ‌یک از اعضای دیگر 1+5 این را در مجلس خود تصویب نمی‌کنند چرا ایران باید این را در مجلس تصویب کند؟ دوستان مثال آمریکا را می‌زنند؛ آمریکا برای تصویب این موضوع آن را به مجلس خود ارائه نکرده است؛ مجلس آمریکا آمده برای خودش یک حقی قائل شده که بتواند این را رد بکند که اگر آن را رد بکند هنوز رئیس‌جمهور می‌تواند آن را اجرا کند و این نکته‌ای است که خیلی‌ها به آن توجه نمی‌کنند.»
مجید تخت‌روانچی، معاون محمدجواد ظریف در وزارت امور خارجه نیز موضع مشابهی اتخاذ کرد و گفت که برجام نیازی به تصویب مجلس ندارد: «فکر می‌کنیم نیازی به تصویب برجام توسط مجلس نیست؛ یعنی فکر نمی‌کنیم که لازم باشد مجلس برجام را تصویب کند؛ چراکه اگر این کار صورت بگیرد مانند قوانین داخلی خودمان خواهد شد؛ برجام ماهیتی مانند یک پروتکل و یک معاهده بین‌المللی ندارد و طرف‌های دیگر ما یعنی شش کشور دیگر هم برجام را تصویب نمی‌کنند.»
معاون وزیر امور خارجه ادامه داد: «براساس مصوبه‌ای که مجلس داشته، شورایعالی امنیت‌ملی نیز بر همان اساس کار خود را پیش می‌برد و فکر می‌کنیم اگر همین مسیر پیموده شده و شورایعالی امنیت‌ملی برجام را تصویب کند و به تایید رهبر معظم انقلاب برسد، سیر قانونی در کشور ما طی خواهد شد. نمی‌توان به مجموعه برجام چیزی افزود یا از آن کم کرد، کل آن یا باید پذیرفته شود یا نشود و چیزی که در کشورهای دیگر هم رخ می‌دهد همین است.»
روحانی: هنوز چیزی امضا نکرده‌ایم
بی‌شک یکی از مهم‌ترین اظهارنظرها درباره بررسی برجام در مجلس اما سخنان حجت‌الاسلام حسن روحانی، رئیس‌جمهور بود. هفتم شهریور او درحالی‌که خبرنگاران را در مقابل خود می‌دید، در پاسخ به سوال خبرنگار روزنامه اصولگرای کیهان مبنی بر فرستادن برجام به مجلس در قالب لایحه، چنین پاسخ داد: «طبق قانون اساسی و اصل ۷۷ که اشاره کردید و اصل ۱۲۵ که تبیین می‌کند می‌گوید وقتی توافقی را رئیس‌جمهور یا نماینده‌اش امضا می‌کند برای تصویب به مجلس می‌فرستد. ما که چیزی را امضا نکردیم. آنچه امروز دارد انجام می‌گیرد نسبت به اجرای معاهده‌ای است که قبلا ایران آن را پذیرفته است.»
روحانی با تاکید بر اینکه امروز هیچ معاهده جدیدی نیست، اظهار داشت: «در برجام هم می‌گوید به صورت داوطلبانه ایران کارهایی انجام دهد. هیچ‌یک از اعضای ۵+۱ هم به پارلمان خود نبرده. ضمن اینکه اگر ببریم به پارلمان چه می‌شود؟ یک الزامی برای دولت می‌شود. یعنی کار را به نفع آنها انجام داده‌ایم. رفتن به مجلس یعنی چیزی که وزیر خارجه و رئیس‌جمهور تا حالا امضا نکرده، امضا کنیم.
یعنی بر خودمان الزاماتی کنیم که هیچ کشوری نکرده است. بقیه کشورها هم رئیس‌جمهور و وزیر خارجه‌شان امضا نکرده. چرا می‌خواهیم فشاری را از لحاظ حقوقی بر مردم ایران وارد کنیم که هیچ الزامی ندارد؟»
محمدرضا باهنر، نایب‌رئیس مجلس نهم، یکی دیگر از نمایندگان مجلس بود که در این رابطه اظهارنظر کرد: «دولت تاکنون به وظایف قانونی‌اش عمل کرده و نظر شخصی من در رابطه با بررسی برجام این است که ضرورتی ندارد که برجام شکل لایحه مطرح شود؛ چراکه دست دولت را در اجرا و چانه‌زنی می‌بندد. نباید برخی از دوستان نگران باشند. دولت، مجلس و شورایعالی امنیت‌ملی در بررسی برجام همه به یک نتیجه می‌رسیم و نگرانی در این‌باره وجود ندارد و همان‌طور که مقام معظم رهبری بیان کردند٬ داستان برجام نباید دستاویزی برای اختلاف‌های داخلی باشد و معتقدیم برجام باید به سرنوشت خوبی برسد.»
مصطفی پورمحمدی، وزیر دادگستری دولت یازدهم نیز یکی دیگر از اعضای کابینه بود که موضع حقوقی خود را در این‌باره بیان کرد.
او در خصوص مباحث مطرح‌شده پیرامون برجام گفت: «در خصوص بحث‌های دیگر هم همین حساسیت و بلکه بیشتر وجود دارد؛ به عقیده دولت برجام یک توافق سیاسی و بحث سیاسی است و نیازی به ارجاع به مجلس ندارد.»
وزیر دادگستری که به مناسبت هفته دولت، دیداری با گروهی از مدیران رسانه برگزار کرده بود ادامه داد: «از نظر دولت این موضوع حقوقی نیست و نیازی به ارجاع به مجلس ندارد هرچند 201 نماینده مجلس نامه داده و خواستار ارجاع این توافقنامه به مجلس شده‌اند.»
علی‌اکبر صالحی، معاون رئیس‌جمهور و رئیس سازمان انرژی اتمی نیز که اغلب از نگاه فنی و فارغ از دیدگاه سیاسی، برجام را تبیین می‌کند، تاکید کرد: «برجام یک توافق بین‌المللی نیست، به همین خاطر نیازی به تصویب در مجلس ندارد.»
رئیس سازمان انرژی اتمی با اشاره به درخواست نمایندگان برای تصویب برجام در مجلس، گفت: «این متن هنوز موافقتنامه، کنوانسیون یا معاهده بین‌المللی تلقی نمی‌شود، از این‌روست که این متن را برنامه جامع اقدام مشترک نامگذاری کرده‌اند.»
فصل‌الخطاب رهبری
آنچه در نهایت به کشمکش‌های موافقان و مخالفان بررسی برجام در مجلس پایان بخشید، فصل‌الخطاب رهبر‌معظم انقلاب بود.
حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در دیدار رئیس و اعضای مجلس خبرگان با اشاره به بحث‌های اخیر درباره نقش مجلس شورای اسلامی در بررسی برجام، گفتند: «درخصوص ابعاد حقوقی و قانونی این موضوع و اقتضائات آن، باید صاحبنظران و کارشناسان حقوقی نظر دهند اما از نگاه کلی، من معتقدم و به آقای رئیس‌جمهور هم گفته‌ام که مصلحت نیست مجلس شورای اسلامی از موضوع بررسی برجام کنار گذاشته شود.»
ایشان با تاکید بر لزوم ورود مجلس به موضوع بررسی برجام، در عین حال خاطرنشان کردند: «من در مورد نحوه بررسی و اینکه آن را رد کنند یا تصویب کنند هیچ توصیه‌ای به مجلس ندارم و این، نمایندگان ملت هستند که باید تصمیم بگیرند.»
پس از بیانات رهبر معظم انقلاب، دولت موضع جدیدی پیرامون ارسال برجام به مجلس اتخاذ کرد. محمدباقر نوبخت، سخنگوی دولت در نشست هفته گذشته خود با خبرنگاران، با اشاره به بیانات رهبر معظم انقلاب درباره رسیدگی به برجام گفت: «بیانات ایشان فصل‌الخطاب است و باتوجه به اینکه برجام در حال بررسی در مجلس است، دولت از هیچ کمک و ارائه اطلاعات دریغ نخواهد کرد و نیازی هم به ارائه لایحه نیست.»
او ادامه داد: «در حال حاضر شورایعالی امنیت ملی، برجام را در دست بررسی دارد و در آینده نزدیک گزارش آن را خواهد داد. بنابراین اطمینان می‌دهم شورایعالی امنیت‌ملی با جدیت روی متن برجام دقت کافی داشته و آن را در فضای غیررسانه‌ای بررسی کند.»
میهمانان ویژه
هفته گذشته جلسات کمیسیون ویژه بررسی برجام با حضور چهره‌های ارشد تیم مذاکره‌کننده و دبیران فعلی و سابق شورای عالی امنیت‌ملی برگزار شد؛ جلساتی که برخی از آنها با حاشیه‌هایی نیز همراه بودند.
سید‌حسین نقوی‌حسینی، سخنگوی کمیسیون ویژه بررسی برجام در تشریح جلسه این کمیسیون، حضور عراقچی و تخت روانچی در این جلسه را این‌گونه روایت کرده است: «در بخشی از جلسه اعضای کمیسیون به طرح سوالات و نقطه نظراتشان در ارتباط با ابعاد حقوقی برجام پرداختند. نبویان، بذرپاش، زارعی، کوثری، رسایی، کارخانه‌ای، امیرآبادی، زاهدی، آقامحمدی، ابوترابی و منصوری‌آرانی از جمله نمایندگانی بودند که سوالات حقوقی خود را مطرح کردند و عراقچی پیرامون سوالات مطرح توضیح کامل داد.»
همچنین وحید احمدی، عضو دیگر این کمیسیون با اشاره به حواشی این جلسه و درگیری لفظی میان عراقچی و یکی از نمایندگان، اظهار داشت: «به‌هرحال ممکن است در هر بحثی سوءتعبیر از گفته‌های طرفین پیش بیاید که این اتفاق، باتوجه به حساسیت و سطح بالای این بحث برجام به لحاظ تخصصی کاملا طبیعی است.»
او با تاکید بر لزوم حفظ فضای عاقلانه از سوی تمام جریان‌های سیاسی یادآور شد: «طرح مباحث این‌چنینی و دامن‌زدن به حواشی بررسی برجام را درست و به صلاح نظام نمی‌دانم و معتقدم اگر احیانا مباحث جزئی همچون آنچه امروز در کمیسیون ویژه برجام شاهد بودیم، پیش آمد، نباید بیش از حد به آن بال و پر بدهیم.»
احمدی در توضیح آنچه موجب درگیری لفظی یکی از نمایندگان و آقای عراقچی در این جلسه شد، خاطرنشان کرد: «بحث بر سر برداشت‌های متفاوت از یک مفهوم و موضوع ثابت است. ممکن است برداشت من از متن برجام با برداشت نماینده دولت که به‌عنوان مذاکره‌کننده در مذاکرات حضور داشته و قطعا بیش از من به جزئیات اشراف دارد، متفاوت باشد.»
یک روز پس از حضور عراقچی، تخت روانچی و قشقاوی در نشست کمیسیون ویژه بررسی برجام در مجلس، نوبت به سعید جلیلی دبیر پیشین شورای عالی امنیت‌ملی و مسئول سابق تیم مذاکره‌کننده رسید تا در این کمیسیون حاضر شود. آن‌گونه که سید‌حسین نقوی‌حسینی گفته است، دبیر سابق شورای عالی امنیت‌ملی در این جلسه گفت: «در «برجام» حتی از حقوق تصریح شده در توافق ژنو هم عقب‌نشینی شده است.»
سخنگوی کمیسیون ویژه برجام مجلس همچنین گفت که میهمانان این جلسه آقایان جلیلی دبیر سابق شورای عالی امنیت‌ملی و رئیس تیم مذاکره‌کننده قبلی، فریدون عباسی رئیس سابق سازمان انرژی اتمی و علی باقری0 معاون سابق شورای عالی امنیت‌ملی بودند.
سه‌شنبه گذشته نیز علی شمخانی، دبیر شورایعالی امنیت‌ملی میهمان کمیسیون ویژه برجام در مجلس بود.
سید‌حسین نقوی‌حسینی، در بیان جزئیات این جلسه چنین گفته است: «شمخانی در این جلسه گفت که بررسی برجام در مجلس فرصت خوبی در جهت منافع ملی است و اینجانب از این بابت خوشحالم. مجلس به‌عنوان یک نهاد اثرگذار هم برای حال و هم برای آینده باید در موضع هسته‌ای حاضر باشد و نقش ایفا کند. همچنان که تاکنون هم مجلس منقطع از مباحث هسته‌ای نبوده و تعارض هم وجود ندارد که هم شورای عالی امنیت‌ملی و هم مجلس به موضوع بپردازد.
بعد از توافق ژنو، کمیته‌ای با عنوان شورای عالی هسته‌ای شکل گرفت و گاهی اوقات جلساتی داشت و گزارشاتی هم به این کمیته ارائه می‌شد ولی همه تصمیمات در آنجا گرفته نمی‌شد.»
او در بخش دیگری از سخنان خود گفت: «دبیر شورای عالی امنیت‌ملی توصیه کرد که کمیسیون فقط برجام را بررسی نکند بلکه حداقل متون چهارگانه را بررسی کند و ابعاد سیاسی، اقتصادی، امنیتی و دفاعی آن را مدنظر قرار دهد. به‌هرحال برجام فرصت‌ها و تهدیدات را به همراه دارد. محور مذاکرات و توافق برای دو طرف اعتماد‌سازی و راستی‌آزمایی است و چنین موضوعی برای ما که هرگز به‌دنبال استفاده غیر‌صلح‌آمیز از پرونده هسته‌ای نیستیم، این مثبت است.»
به گفته نقوی‌حسینی، قرار بر این شد که جلسه دیگری با حضور شمخانی در کمیسیون برگزار شود.
اینکه حالا فرجام برجام چه خواهد شد، درگیر فاکتور زمان است.
در نهایت آن‌گونه که ا زحواشی امر برمی‌آید به نظر نمی‌رسد مجلس قصد تصویب یا رد برجام را داشته باشد و احتمالا چیزی شبیه فکت شیت یا کاغذی که حاوی اشکالات و نقاط قوت برجام باشد از سوی مجلس صادر خواهد شد.
دیدگاه تان را بنویسید