دیپلماسی «دست»

وقتی تهران و واشنگتن قبل از آغاز نشست سران در سازمان ملل اعلام کردند که برنامه‌ای برای دیدار یا گفت‌و‌گوی روسای جمهور کشورشان با یکدیگر ندارند، دیگر حتی کمتر رسانه‌ای به گمانه‌زنی درباره این رویداد می‌پرداخت.
حسن روحانی و محمد‌جواد ظریف زمان سخنرانی باراک اوباما ‌ترجیح دادند به رسم هر ساله در سالن نمانند و از آن سو زمان سخنرانی حسن روحانی نیز که فرا‌رسید از آمریکا رئیس‌جمهور و وزیر‌خارجه‌اش در سالن باقی نماندند.
در این میان حسن روحانی هم اعلام کرده بود که برای حضور در مراسم مربوط به بازگشت پیکر زائرانی که در مکه جان باخته بودند برنامه‌های خود را نیمه‌تمام گذاشته و به تهران باز خواهد گشت.
همه این اتفاقات حکایت از این داشت که تهران و واشنگتن بنا ندارند با رویدادی غیر‌منتظره دنیا را با شوک خبری مواجه کنند.
صبح سه‌شنبه اما یک خبر غیر‌منتظره به تیتر نخست رسانه‌های دنیا تبدیل شد. دومین تابوی بزرگ میان ایران و آمریکا شکسته شد و پس از گفت‌وگوی تلفنی روسای جمهور در سال 92 این بار زمان مصافحه وزیر خارجه ایران با رئیس‌جمهور ایالات‌متحده فرا‌رسیده بود. یک خبر کوتاه و فوری حکایت از آن داشت که محمد‌جواد ظریف و باراک اوباما با یکدیگر دست داده و احوالپرسی کرده‌اند. حالا همه نگاه‌ها به تهران و واشنگتن دوخته شد تا جزئیات ماجرا را از زبان پایتخت‌ها و به صورت رسمی دریافت کنند. در این میان کاخ سفید در بیانیه‌ای با تایید این رویارویی بر ماهیت تصادفی بودن آن تاکید کرده و تصریح کرد که این دیدار کمتر از ٦٠ ثانیه طول کشیده است. این نخستین‌بار پس از انقلاب اسلامی ایران است که رئیس‌جمهور آمریکا با یک مقام ارشد ایرانی دست داده و احوالپرسی می‌کند. بلافاصله بعد از بیانیه کاخ سفید، وزارت‌خارجه ایران نیز در ایمیلی به رسانه‌ها ماجرا را اینگونه شرح داد: «یک مقام مطلع نزدیک به هیأت ایرانی حاضر در سازمان ملل، به توضیح این ماجرا پرداخت و تاکید کرد، برخی نقل قول‌ها مبنی بر اینکه این دیدار از پیش تعیین و برنامه‌ریزی شده بود، صحیح نیست. این منبع ایرانی در عین حال تایید کرد، روزگذشته (دوشنبه) و پس از پایان سخنرانی حسن روحانی، رئیس‌جمهور کشورمان در هفتادمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل متحد در نیویورک، ظریف در حال خروج از سالن مجمع عمومی بود که کاملا اتفاقی با باراک اوباما، رئیس‌جمهور و جان کری، وزیر امور خارجه آمریکا روبه‌رو شد. دو طرف «سلام و احوالپرسی» کردند و دست دادند.» حالا زمان گمانه‌زنی رسانه‌ها فرا‌رسید و هر‌کدام با تکیه بر اخباری که از منابع نزدیک خود داشتند تلاش کنند تا جزئیات جدیدی از ماجرا را منتشر کردند. «بلومبرگ» در گزارش خود از این ماجرا، مدعی شد که دست دادن ظریف با اوباما، گامی‌به سوی بهبود روابط ایران و آمریکا به شمار می‌رود. در این مطلب آمده: «در نهایت این اتفاق افتاد و محمدجواد ظریف و باراک اوباما با هم دست دادند. البته حسن روحانی حضور نداشت. قبل از برگزاری اجلاس مجمع عمومی، گمانه‌زنی‌ها درباره اینکه اوباما با همتای ایرانی خود دست خواهد داد یا نه، افزایش یافته بود. در نهایت، این وزیر خارجه ایران بود که با اوباما دست داد». بلومبرگ افزود: «یک عمل به ظاهر عادی، در عرصه دیپلماسی می‌تواند بیش از کلمات تاثیرگذار باشد.» خبرگزاری «رویترز» در گزارش خود با اشاره به اظهارات مقام ایرانی مبنی بر اینکه مواجه شدن ظریف و اوباما کاملا اتفاقی بوده، افزود: «این نخستین مورد از دست دادن یک رئیس‌جمهور آمریکا و یک مقام بلندپایه ایران طی 30 سال گذشته به شمار می‌رود.» این خبرگزاری همچنین اشاره کرد که دست دادن اوباما و ظریف می‌تواند باعث تحریک «تندروها» در ایران و اعتراض آنها شود و آنها ممکن است از ظریف بخواهند در این خصوص توضیح بدهد. ساعاتی بعد، خبرگزاری فرانسه به نقل از یک مقام آمریکایی، روبه رو شدن و دست دادن ظریف و اوباما را تائید کرد. به گفته این مقام بلندپایه آمریکایی، اوباما و ظریف روز دوشنبه در مراسم ناهار بان کی مون، دبیرکل سازمان ملل متحد، اتفاقی با هم‌روبه‌رو شدند و دست دادند. احوالپرسی آنها کمتر از یک دقیقه طول کشید. این خبرگزاری نیز اشاره کرد که دو‌سال پیش، دست دادن احتمالی بین اوباما و روحانی شایعات زیادی را در راهروهای سازمان ملل متحد به‌وجود آورد، اما هرگز عملی نشد. در ایران نیز سایت انتخاب روایتی دیگر از این ماجرا منتشر کرد.
این سایت روایت خود را به نقل از یک شاهد عینی نقل کرد و نوشت: «روبه‌رو شدن ظریف و اوباما کاملا اتفاقی و غیرقابل اجتناب بود. بعد از سخنرانی دکتر روحانی، ظریف و همراهانش به سمت ورودی حدود یک متری مجمع عمومی، که مخصوص وزرا و سران است، جهت خروج از سالن رفتند.» وی افزود: «مسئولان امنیتی به هیات گفتند، چند لحظه صبر کنید چراکه یک هیات دیگر در سطح رئیس کشور وارد می‌شود. سپس کری و اوباما وارد شدند.» این شاهد عینی اضافه کرد: «آنها سپس به سمت هیات ایران رو کردند. کری، ظریف را به اوباما معرفی کرد و وی دست داد و گفت به اجرای برجام متعهدند. بعد هم با سایر اعضای هیات دست داد.» وی گفت: «باتوجه به اینکه اوباما بیش از 2 ساعت قبل در مجمع سخنرانی کرده و از مجمع به جلسات دوجانبه و چندجانبه رفته بود، حضور مجدد وی در سالن مجمع غیر‌منتظره و غیرمعمول بود و قابل پیش‌بینی نبود. در واقع، این احتمال وجود داشت که این مواجهه با دکتر روحانی صورت گیرد.»این منبع آگاه خاطرنشان کرد: «این احتمال منتفی نیست که هیات آمریکایی زمان بازگشت غیر‌معمول خود به سالن مجمع عمومی را با زمان خروج رئیس‌جمهور ایران پس از سخنرانی‌اش تنظیم کرده باشد. با این حال دکتر روحانی پس از پایان سخنرانی و خروج از درب پشت جایگاه با رئیس‌جمهور ونزوئلا مواجه شد و برای دقایقی در سالن جانبی با او به گفت‌وگو پرداخت و بنابراین با اوباما مواجه نشدند.» در روایتی دیگر روزنامه اعتماد هم به نقل از یک منبع ایرانی نوشت: «روز دوشنبه پس از پایان سخنرانی حسن روحانی، رئیس‌جمهور کشورمان در هفتادمین نشست مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک، محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه که در حال خروج از سالن مجمع بود، به‌طور اتفاقی با باراک اوباما، رئیس‌جمهور و جان کری وزیر امورخارجه آمریکا که در حال ورود به محل مجمع عمومی بودند روبه‌رو شد و سلام و احوالپرسی کرد و دست داد.»

واکنش‌ها به یک مصافحه
اما این دیدار کوتاه و غیرمنتظره موجی از واکنش‌ها را برانگیخت. نمونه آن نامه شورای تبیین مواضع بسیج دانشجویی کشور خطاب به آقای ظریف وزیر امور خارجه است که نوشته: «مگر نگاه گرگ و میشی آمریکا به ما تغییر کرده که با اوباما گپ و گفت می‌کنید!» بیشترین واکنش‌ها اما از سوی نمایندگان مجلس بیان شد. در این رابطه نایب‌رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس گفت: «دست دادن با اوباما و کری توسط وزیر امور‌خارجه اقدام زشتی بود و او به‌خاطر این اقدام خود باید از ملت ایران عذرخواهی کند.» منصور حقیقت‌پور نماینده مردم اردبیل، ضمن اشاره به دست دادن و احوالپرسی وزیر امور‌خارجه کشورمان با رئیس‌جمهور و وزیر‌خارجه آمریکا گفت: «دست دادن وزیر امورخارجه با وزیر خارجه و رئیس‌جمهور آمریکا اقدام قبیحی است و اینکه ما بخواهیم با آمریکایی‌ها دست بدهیم و با آنها نسکافه بخوریم باید در شرایطی اتفاق بیفتد که آنها از ملت ما عذرخواهی کرده باشند. آمریکایی‌ها باید قول بدهند که در امور داخلی کشور ما دخالت نکنند و خسارات اقدامات زشت خود را در دوران بعد از جنگ جهانی دوم در ایران پرداخت کنند و تا زمانی که این مسائل حل نشود دست دادن با آنها کار زشتی است.» در اظهارنظری دیگر علیرضا زاکانی، رئیس کمیسیون ویژه برجام با اشاره به دست دادن آقای ظریف با اوباما گفت: «این اقدام غیرقابل توجیه و مستحق برخورد جدی است و مجلس در این زمینه کوتاه نخواهد آمد. آنچه در نیویورک توسط آقای ظریف اتفاق افتاد از دو حال خارج نیست: «یا تلاش عامدانه برای عادی‌سازی ارتباط با آمریکاست که پشت پا زدن به آرمان‌های انقلاب است یا ناتوانی در پیش‌بینی حرکت دشمن و اتخاذ اقدام مناسب در برابر آنکه خلاف هوش دیپلماتیک است.» وی گفت: «دست دادن آقای ظریف با اوباما مصداق بارزی از زمینه‌سازی عامدانه یا جاهلانه برای نفوذ سیاسی دشمن در شرایط پسابرجام و خطایی نابخشودنی است و مایه تأسف است که وزیرخارجه ما که باید نخستین سنگر در برابر نفوذ سیاسی استکبارجهانی باشد خود دست به تابوشکنی بزند و دست شیطان بزرگ را بفشارد.» نماینده مردم تهران در مجلس شورای اسلامی در پاسخ به ادعای اتفاقی بودن ماجرا گفت: «این ادعا اولا در عرف بین‌الملل پذیرفتنی نیست و معمولا چنین کارهایی با هماهنگی‌های دلالان سیاسی پشت پرده صورت می‌گیرد. ثانیا «دیپلماسی اتفاقی» خود وهن همان دولتی است که با شعار تدبیر رای مردم را کسب کرده و مدعی صداقت با مردم است؛ ثالثا این سوال به ذهن متبادر می‌شود که چرا همواره امور مشکل‌سازی نظیر این ماجرا یا گفت‌وگوی تلفنی آقای روحانی با اوباما به صورت اتفاقی رخ می‌دهد؟ چرا به‌طور اتفاقی قیمت کالاها پایین نمی‌آید یا کیفیت خودروها ارتقا نمی‌یابد؟ چرا به‌طور اتفاقی نرخ بیکاری کاهش پیدا نمی‌کند؟ و چندین سوال مشابه آن. اما تندترین اظهارنظر را نماینده بروجرد بیان کرد. بیرانوند خطاب به ظریف گفت: «به اندازه جوجه خروس غیرت داشته باش.»
نماینده بروجرد در تذکری که در پایان مجلس داد گفت: «دقیقا زمانی که هزاران حاجی در منا آغوش مرگ افتادند آقای ظریف هم در آغوش اوباما و وزیر خارجه آمریکا افتاد! آقای ظریف غلط زیادی کرده اگر به‌عنوان وزیر خارجه چنین کاری کرده و دلش خواسته با رئیس‌جمهور آمریکا دست بدهد!»
سخنان وی با تذکر محمدحسن ابوترابی‌فرد که ریاست جلسه را بر عهده داشت، روبه‌رو شد که میکروفن وی را قطع کرده و خواستار رعایت شان وزیر خارجه کشور شد. او با بیان اینکه در تذکرات باید رعایت ادب شود، ادامه داد: «شان وزیر خارجه و یک مقام مسئول باید رعایت بشود.»
اما بیرانوند با‌ وجود قطع میکروفنش همچنان با داد و بیداد می‌خواست به تذکر خود ادامه دهد که ابوترابی‌فرد مخالف کرد. اما فریاد برخی نمایندگان موافق با سخنان بیرانوند آنقدر ادامه یافت که نایب‌‌رئیس مجلس بار دیگر دستور باز شدن میکروفن بیرانوند را داد.
نماینده بروجرد هم در ادامه تذکرش با طرح این ادعا که ظریف از چارچوب وظایف خود و چارچوب‌های نظام خارج شده است، افزود: «آقای ظریف اگر به‌عنوان یک شخص، عطش روبوسی با اوباما را دارد، استعفا کرده و در خانه آنها بساط کند!» وی ادامه داد: «آمریکا قصد ریشه‌کنی ملت ایران را دارد. به اندازه یک جوجه‌خروس غیرت داشته باشید! ملت غیور ایران این رفتارها را نمی‌پسندند.»
سخنان وی بار دیگر با واکنش ابوترابی فرد روبه‌رو شد که خطاب به وی گفت: «غیرت دینی، دفاع از انقلاب و خون شهدا در افرادی مثل آقای ظریف، از بنده کمتر نیست. ممکن است تصمیم به اقدامی‌ گرفته باشند، ولی این دلیل نمی‌شود او را که نشان داده در خدمت امام و رهبری انقلاب بوده، با ادبیاتی ناشایست مورد نقد قرار دهیم!» نایب رئیس مجلس در پایان گفت: «ما خطوط قرمزی نسبت به آمریکا داریم و ملت ما جنایات آمریکا در نیم‌قرن گذشته را فراموش نمی‌کند. امروز چالش‌های ما در عربستان و یمن ناشی از سیاست‌های مذبوحانه مخالف با منافع اسلام است که توسط آمریکا رقم می‌خورد. قطعا مردم موضع قاطعی نسبت به رفتار آمریکا دارند.» اما حمید رسایی هم در جمع افرادی بود که به محمد‌جواد ظریف تذکر دادند. نماینده تهران در مجلس با انتقاد شدید از دست دادن وزیر خارجه با رئیس‌جمهور آمریکا گفت: «آقای ظریف! چرا به‌طور اتفاقی راهت را کج نکردی تا با آن دست چدنی مواجه نشوی؟ مبادا سند ذلت ملت ایران در مجلس تصویب شود.» حمید رسایی نماینده مردم تهران در مجلس شورای اسلامی پیش از پایان نشست علنی پارلمان در تذکری شفاهی اظهار داشت: «دو سال قبل دولت گفت به‌طور اتفاقی آقای روحانی با اوباما تلفنی صحبت کرد، سال قبل گفتند به‌طور اتفاقی ظریف با «جان‌ کری» وزیر امور خارجه آمریکا نیم‌ساعت قدم زده است، امسال گفتند به‌طور اتفاقی آقای ظریف و اوباما رئیس‌جمهور آمریکا مواجه شدند و با هم دست دادند، حتما سال آینده می‌گویند به‌طور اتفاقی پریدند بغل هم و روبوسی کردند. تاریخ از این اتفاقات اتفاقی پر است، به‌طور اتفاقی یک عده غدیر‌خم را فراموش کردند، به‌طور اتفاقی یکسری از فرماندهان امام‌حسن (ع)، آن امام را تنها گذاشتند، به‌طور اتفاقی یک عده‌ای به لشکر یزید پیوستند و عاشورا رقم خورد و بهانه همه این موضوعات اتفاقی بودن بود. ما از یاد نبردیم به‌طور اتفاقی همه این افراد از گندم ری محروم شدند، آقای ظریف! چطور به‌طور اتفاقی راهت را کج نکردی تا با آن دست چدنی مواجه نشوی؟ چرا به‌طور اتفاقی راهت را کج نکردی تا با دستی که به خون ملت ایران و ملت‌های دنیا آغشته است، دست ندهی؟ ما این موضوع را بررسی می‌کنیم.»

دیپلماسی ذلت
اما در خارج از مجلس نیز این مساله با واکنش‌هایی مواجه شد. در اظهارنظری تند،مسئول سیاسی حزب موتلفه دست‌ دادن ظریف با اوباما را نماد دیپلماسی ذلت دولت در برابر دشمنان اسلام دانست و گفت: «اگر ظریف در رویارویی با رئیس‌جمهور آمریکا واکنش منفی نشان می‌داد، به‌عنوان نماد مقاومت دیپلماسی ثبت می‌شد.»
محمدکاظم انبارلویی، مسئول سیاسی حزب موتلفه اسلامی با اشاره به دست دادن ظریف و اوباما در حاشیه سازمان ملل اظهار داشت: «دست دادن وزیر خارجه کشورمان با اوباما نماد دیپلماسی ذلت دولت در برابر دشمنان اسلام است. اگر من جای آقای ظریف بودم طوری برنامه‌ریزی می‌کردم که اینطور نشود اما زمانی که اینگونه شد باید به‌عنوان نماد خشم ملت ایران علیه ظلم‌های آمریکا علیه کشورمان از دست دادن خودداری می‌کرد.» مسئول سیاسی حزب موتلفه با تاکید بر اینکه اگر ظریف در مقابل رویارویی با رئیس‌جمهور آمریکا واکنش منفی نشان می‌داد به‌عنوان نماد مقاومت دیپلماسی خارجی در تاریخ ایران به ثبت می‌رسید، افزود: «دست دادن ظریف و اوباما امتیاز منفی در کارنامه وزیر امور‌خارجه کشورمان است و باید بداند که واکنش ملت ایران به این مساله واکنش سختی است.»
وی با اشاره به فریادهای مرگ بر آمریکا از سوی نمایندگان ملت در جلسه علنی مجلس خاطرنشان کرد:‌ «آقای ظریف باید بداند به‌رغم توافق ژنو، لوزان، وین و برجام آمریکا به هیچ‌وجه ذره‌ای از خشونت‌های خود علیه ملت ایران کم نکرده و هیچ علامتی مبنی‌بر برداشته شدن تحریم‌ها دیده نمی‌شود و حتی کشورهای اروپایی به هواپیماهای مسافربری ما نیز سوخت نمی‌دهند.» انبارلویی ضمن انتقاد از دیپلماسی لبخند در برابر دشمنی دشمن، تصریح کرد: «دولت باید با عزت در مقابل دشمنان بایستد و به اندازه خشونت آنها خشم انقلابی خود را نشان دهد. رئیس‌جمهور در نیویورک گفت مسائل ما با آمریکا با دست دادن حل نمی‌شود و حالا باید پرسید وقتی رئیس‌جمهور چنین موضعی دارد، وزیر امور‌خارجه با چه نیتی با رئیس‌جمهور خونخوارترین دولت دست داده است.» حمیدرضا‌ ترقی، مسئول امور بین‌الملل حزب موتلفه هم با اشاره به دست دادن ظریف و اوباما در حاشیه نشست سازمان ملل در نیویورک اظهار داشت: «اگر دیپلمات‌های ما نتوانند در شرایط خاص و در وقایع غیرمنتظره سیاسی تصمیم درستی مبتنی بر عزت، حکمت و مصلحت کشور اتخاذ کنند، این نقص در روابط دیپلماتیک است.» ترقی ادامه داد: «نباید همه چیز را به وزیر امور خارجه دیکته کرد که اشتباه نکند از این رو وقتی او می‌داند که این دیدار برخلاف عزت کشور است بر فرض قرار گرفتن در شرایط غیرمنتظره نیز وقتی با اوباما مواجه شد دلیلی نداشت با او دست بدهد.» وی با اشاره به نطق توهین‌آمیز اوباما علیه ملت ایران و متهم کردن جمهوری اسلامی به انواع توطئه‌ها خاطرنشان کرد: «این کار آقای ظریف دیپلماسی ذلت بود، آن هم در شرایطی که مردم صحبت‌های زورگویانه، قلدرمآبانه و ظالمانه اوباما و اتهامات او علیه ایران را دیدند.»
ترقی در پایان افزود: «در شرایطی که آقای اوباما در نطق خود ملت ایران را تحقیر کرد، در این شرایط موضع وزیر خارجه به جای دست دادن و مصافحه باید موضع تنفر و اخم در قبال رئیس‌جمهور آمریکا می‌بود.» حسین ابراهیمی، ‌عضو شورای مرکزی جامعه روحانیت مبارز هم در این مورد گفت: امروز افرادی در دولت نفوذ کرده‌اند که آقای روحانی را به این سمت و سو می‌کشند. همین آقایان خودشان دیروز در دولت اصلاحات به بیراهه می‌رفتند و بعد می‌گفتند اتفاقی بوده است. آنچه در نیویورک اتفاق افتاد خلاف عزت ملی و منویات مقام معظم رهبری است.»
به‌نظر می‌رسد ظریف پس از حضور در ایران روزهای سختی در پیش دارد. او باید پاسخ قانع‌کننده‌ای برای رفتار ساختارشکنانه‌اش داشته باشد.