گروه‌های ذی‌نفوذ فکری چه باید بکنند
جوزدگان و فاجعه منا
حادثه منا تاکنون صدها ایرانی را به کام مرگ کشانده و هر لحظه بیم آن می‌رود تا تعداد بیشتری در ردیف جانباختگان این حادثه کم‌نظیر قرار بگیرند؛ بماند خبرسازی‌های رسانه‌هایی همچون العربیه که آشکارا شریک سرویس‌های جاسوسی عربی و عبری‌اند و شکل‌گیری پاره‌ای مطامع نگران‌کننده سیاسی در پس رویداد که نمونه آشکارش تشکیک در حضور سفیر پیشین ایران در بیروت در عربستان‌سعودی بود. گمانه‌زنی درباره علل یا دلایل وقوع بحران را باید به وقت دیگری واگذارد و تا اطلاعات میدانی و تصویری تکمیل نشود (که ظاهرا حکام سعودی تمایلی به پیگیری آن ندارند)، نمی‌شود به روشنی و وضوح درباره‌اش قضاوت کرد، اما می‌شود قضاوت‌های صورت‌گرفته در قبال این واقعه دردناک را به نظاره نشست و درباره سطح و جهت‌گیری و محتوای آنها گفت‌وگو کرد. مثلا اینکه آیا دولت جمهوری اسلامی به وظایف خود در این‌باره عمل کرده یا برخورد صورت‌گرفته، پایین‌تر از سطح توقع و انتظار بوده است و یا آنکه گروه‌های ذی‌نفوذ فکری و فرهنگی، چگونه به سراغ این پدیده رفته‌اند. این نوشته، درصدد بررسی بخش آخر این پرسش‌هاست.
اول
هنگامی‌که درباره گروه‌های ذی‌نفود فکری و فرهنگی بحث می‌شود، معمولا ذهن به سراغ تحصیل‌کردگان دانشگاهی منحرف می‌شود و نه حتی فرهیختگان حوزه عمومی یا محصلان و مدرسان دروس حوزوی؛ اگر بشود صرف نظر از حوزه تحصیلی یا زمینه کاری بخشی از این افراد را ذیل یک عنوان جای داد، معمولا به آنها روشنفکر می‌گویند. روشنفکران را می‌شود نسبت به درک همدلانه‌ای که با غرب و مدرنیته دارند یا ارزیابی مشترک‌شان از عقب‌ماندگی ایرانی‌ها به دلیل توجه به ارزش‌های دینی و یا مخالفت دائمی‌شان با جریان‌های انقلابی بازشناخت. افرادی که خیلی زود رنگ عوض می‌کنند و جا به‌جا می‌شوند و اگر روزی «بر» دولت می‌شورند و همه‌چیز آن را بد می‌دانند و علی‌الخصوص همکاری با آن‌را، به مُجرد تغییراتی محدود موضع‌شان صد و هشتاد درجه دگرگون شده و چنان «با» دولت همسو و هم‌نوا می‌شوند که حاضر نیستند حتی لکه‌های چرکین پیراهن آن، بازگفته و نقد شود. نوع تذبذب رفتاری که ربطی هم به دروس حوزوی یا دانشگاهی ندارد و بد و خوب‌ها را صرفا براساس معیار مسلکی و قبلیه‌گرایانه می‌سنجد.
دوم
این گروه عمده مدعی نخبگی که بخشی از اوصاف‌شان در بند اول ذکر شد، اولین واکنشی که به ماجرای منا نشان دادند، هشدار به رسانه‌ها و منابع رسمی بود که چرا این ماجرا را سیاسی کرده‌اید و منظورشان به تقریب از این سیاسی‌شدگی، انتقادهای وسیعی بود که به ساحت و نحوه حکمرانی سعودی‌ها بازمی‌گشت. در واقع آنها می‌گفتند که این اتفاقات طبیعی است و می‌شود آن را با سیل و زلزله و دیگر بلایای طبیعی مقایسه کرد ولو آنکه در این ماجرا غفلتی شده باشد، حکومت عربستان شایسته انتقاد نیست و تازه مگر ممکن نیست در همین‌جا هم چنین وقایعی اتفاق بیفتد و نکاتی مشابه. بماند که چه قیاس‌های مسخره‌ای در این نحو استدلال درباب تطبیق سیل و کشتار حاجیان منا وجود دارد و علاوه بر آن اصل کار به نحوه مدیریت و متجددانه‌کردن حج و بی‌درایتی جوانان بر سر کار سعودی و تغییر اولویت‌های امنیتی‌شان از توجه به حرمین‌شریفین به کشورگشایی در یمن و سوریه و عراق بازمی‌گردد، آنچه را روشنفکران مذکور برخورد سیاسی با سانحه منا می‌دیدند، در نهاد خود از یک تقسیم‌بندی صریح سیاسی برخوردار بود که آنها می‌خواستند ذیل طرح اتهام مذکور، عملا با سیاستی رندانه، برچسب سیاسی‌کاری را بر
پیشانی سایرین بچسبانند. مهمل‌گویی در این زمینه تا بدانجا پیش رفت که برخی‌هاشان نوشتند آنها که در منا کشته شده‌اند، کشته سیاست‌بازان حاکمان منطقه بوده‌اند و به‌صورتی بی‌صدا می‌گفتند که انگار ما دل‌مان می‌خواسته تا هزاران ایرانی را در مسیر آسیب قرار دهیم که هدف خاصی محقق شود. این سطح از کوته‌نظری حیرت‌آور که البته بسیار محدود بود، معمولا زود رنگ می‌باخت، چرا‌که برخوردهای غیرمنطقی حکام سعودی، موضع معترضان را تقویت می‌کرد و خود‌به‌خود چنین همنوایی‌هایی کم‌رنگ می‌شود.
سوم
اما لایه متاخر برخوردهای منفی با اعتراضات عمومی در ماجرای منا، به جبهه‌گیری دولتی-جناحی جریان فوق‌الذکر بازمی‌گردد که بی‌شک بسیار خسران‌آور است؛ جریان نخبگی مورد نظر، با تقلیل یک فاجعه بین‌المللی که ایرانیان در آن ذینفع اصلی به‌شمار می‌روند و در حالی که اکثر کشورهای آسیب‌دیده سکوت مرگباری کرده‌اند وحتی برخی‌هاشان که بیشتر نمک‌گیر سعودی‌ها هستند زبان به تکریم ایشان گشودند، به یک منازعه سطح پایین سیاسی، خود را در جایگاه وکالت دولت نشان دادند و اولا تلاش کردند بر کم‌کاری آن، مهر تائید بگذارند و ثانیا منتقدان را متهم به بزرگ‌نمایی حادثه بکنند. پشت صحنه این برنامه‌ریزی احتمالا خطری بود که این طرز تفکر را تهدید می‌کرد و همانا تثبیت رفوزه‌شدن تئوری‌های تنش‌زدایی بود. همان حرف‌هایی که برخی می‌زدند که این اتفاق ماحصل اخم ما بوده و اگر لبخند می‌زدیم، همه‌چیز حل می‌شد و اینها محصول گفتار و رفتار ما بوده و ریشه و عمقی ندارد و ما اگر به قدرت برگردیم، یک‌شبه همه مسائل موجود با دول منطقه را حل و فصل می‌کنیم و... ادعایی که واقعیت‌های یمن و منا نشان داد که «آن سبو بشکست و آن پیمانه ریخت» و ایران، درگیر یک جنگ چندجانبه و
نیابتی شده که کشورهای مرتجع عرب و هم‌پیمانان غربی‌شان در صدد تحمیل آن هستند. معادلات پسابرجام، وضعیت ناامن‌تری را برای کشور ایجاد کرده و آن مردی که به طعنه می‌گوید که شغل و امنیت برای ایرانی‌ها در نفی «مرگ بر آمریکا» است، دستکش چدنی‌ای‌اش را هر لحظه قدرت‌مندتر می‌کند و حلقه محاصره را تنگ‌تر. و عجبا که برخی چنین صحنه‌آرایی خطرناکی را نمی‌بینند و چون جوزدگانی که شاهد لبخندهایند، همه‌چیز را به امور نازل سیاسی تنزل می‌دهند و بابرچسب‌های نخ‌نماشده، منتقدانش را از صحنه خارج می‌کنند.
دیدگاه تان را بنویسید