دکترمحمدحسن دریایی در گفت‌وگو با مثلث
باید مراقب سوءاستفاده دشمن در اجرای برجام باشیم
ترسیم آینده‌ای که در خصوص برجام پیش روی ماست، یک اصل مهم در رصد هوشمندانه اوضاع محسوب می‌شود. در این خصوص با آقای دکتر محمدحسن دریایی، پژوهشگر ارشد مسائل بین‌المللی و استراتژیک گفت و گویی انجام دادیم
برخی معتقدند از یکشنبه هفته گذشته (روز اعلام لغو تحریم‌های ایران از سوی آمریکا و اروپا) وارد مرحله پسابرجام شده‌ایم. آیا شما معتقدید که ما اکنون به دوران پسابرجام ورود کرده‌ایم؟
ما در واقع هنوز به دوران پسابرجام ورود پیدا نکرده‌ایم. در قبال برجام به‌عنوان نتیجه مشترک مذاکرات ما با سه مرحله اساسی رو‌به رو هستیم تا این برجام به مرحله اجرا درآید، البته بعد از آن هم مراحلی است که فعلا موضوع بحث نیست اما تا برجام اجرایی شود سه مرحله داریم که ما تاکنون دو مرحله آن را گذرانده‌ایم. مرحله نخست «جمع‌بندی مذاکرات هسته‌ای» بود که در 23 تیرماه امسال در شهر وین و پس از دو سال مذاکرات هسته‌ای فشرده میان ایران و اعضای 1+5 عملی گردید. در مرحله دوم، قرار بود کشورها جهت بررسی متن و امکان‌سنجی در خصوص اجرایی‌شدن آن، به نهادهای قانونی خود مراجعه کنند. در مرحله سوم باید به این سوال پاسخ داده می‌شد که آیا برجام اساسا از سوی نهادهای داخلی کشورهای دخیل در روند جمع‌بندی آن (ایران و اعضای 1+5) قابل پذیرش است یا خیر. این پروسه تقریبا 90 روز به طول انجامید. در طول این سه ماه بحث‌های مفصلی در ایران و آمریکا صورت گرفت. در داخل کشورمان، متن برجام با دغدغه‌ای خاص و به صورت عبارت به عبارت و بلکه کلمه به کلمه از سوی نهادهای قانونی مورد بررسی قرار گرفت. در داخل مجلس شورای اسلامی، شورای عالی امنیت ملی و محافل آکادمیک
کشور و... دوستان مباحث مربوط به برجام را به صورتی دقیق مورد واکاوی و تحلیل قرار دادند. در ایالات‌متحده آمریکا نیز مشاهده کردیم برجام چگونه از سد مجلس سنای آمریکا گذشت و اوباما مجوز لازم را برای اجرایی‌کردن آن پیدا کرد. در آمریکا، حکومت این کشور، یعنی مجموعه‌ای فراتر از دولت این کشور که شامل نهادهای قانونی نیز می‌شود، برجام را پذیرفت. در داخل ایران نیز نظام و حکومت ما، به‌عنوان نهادی فراگیر‌تر و بالاتر از دولت، برجام را پذیرفت.
یکشنبه هفته گذشته یا همان 18 اکتبر، در حقیقت روز «قبول توافق» از سوی طرفین بود. پس از پذیرش و قبول توافق توسط طرفین، ما وارد فاز بعدی شده‌ایم. بنابراین ما تا رسیدن به نقطه و فاز بعدی که «اجرایی‌شدن توافق هسته‌ای» است هنوز فاصله‌ای چندین ماهه در پیش داریم.
مختصات نقطه‌ای که در آن قرار داریم را چگونه ترسیم می‌کنید؟ آیا در این نقطه امکان بازگشت به متن برجام (جهت اصلاح یا مباحثه) وجود دارد؟
ما هم‌اکنون وارد فرآیندی شده‌ایم که در آن باید روی اجرایی‌شدن توافق و مهیا‌سازی مقدمات اجرایی‌شدن آن متمرکز شویم. بدیهی است که بررسی‌های لازم در همان فاصه زمانی 90 روزه بین جمع‌بندی مذاکرات و قبول توافق از سوی طرفین صورت گرفته است. هم‌اکنون باید روی این نکته متمرکز شد که میزان آمادگی طرف مقابل برای اجرایی‌شدن توافق به چه میزان است. در اینجا لازم است به نکته‌ای اشاره کنم، اینکه میان نقطه فعلی یعنی قبول توافق هسته‌ای تا اجرایی شدن آن فاصله زمانی معین و مشخصی ترسیم نشده است و اجرایی‌شدن توافق (و ورود به دوران پسابرجام) معلول آمادگی طرفین برای اجرایی توافق و انجام تعهدات متقابل است.
همان گونه که اشاره کردید، دوران قبول و پذیرش برجام تا دوران اجرای آن، مرهون آمادگی طرفین است. این آماده‌سازی چگونه صورت می‌گیرد و از چه پروسه و مکانیزمی پیروی می‌کند؟ تعهدات ما و طرف مقابل در این بازه زمانی چگونه تعریف می‌شود؟
در این زمینه بر‌اساس اصل تناظر تعهدات طرفین، که مورد تاکید مقاممعظمرهبری نیز بوده است، حرکت شده است. بر این اساس ما به صورت ترتیبی و متناظر وارد فاز اجرایی خواهیم شد. بر این اساس ما باید نسبت به اجرای تعهد طرف مقابل (اعضای 1+5) اطمینان داشته باشیم تا بتوانیم با قدرت گام‌های لازم را در هر مرحله برداریم. این‌گونه نیست که یک سلسله اقدامات از سوی ما صورت گیرد و طرف مقابل عمل خاصی انجام ندهد. برای هر عملی اقدام متناظر طرف مقابل در نظر گرفته شده است. در اینجا برای هر تعهد گامی متقابل تعریف شده است. در این میان عمده‌ترین تعهدات طرف مقابل صدور دستورالعملهای قانونی و طی فرآیندهای قانونی برای برداشتن زیرساخت‌های تحریم است. این روند تابع صدور بخشنامه‌های قانونی بوده و بخشی از آنها نیز زمانبر است. به‌عنوان مثال دستور اخیر اوباما به نهادهای آمریکا برای آمادگی جهت لغو تحریم‌ها، گامی قانونی در این خصوص محسوب می‌شود. این قاعده در خصوص اتحادیه اروپا نیز صادق است. اتحادیه اروپا نیز تاکنون یک تصمیم و دو قانون را در این خصوص ابلاغ کرده است. طرف مقابل با تهیه دستورالعملهای قانونی و بخشنامه‌ها و رفع موانع حقوقی، آماده
اجرای برجام خواهد شد. در مقابل، ایران نیز اعلام کرده است آمادگی دارد پروتکل الحاقی را به صورت موقت و داوطلبانه در روز اجرا به مرحله اجرا درآورد. ما نیز در مقابل اقدامات و گام‌هایی که طرف مقابل برای اجرایی کردن برجام بر‌می‌دارد، تعهداتی را درخصوص حجم و سطح غنیسازی و تعداد دستگاه‌های سانتریفیوژ در نطنز و فردو پذیرفته‌ایم که باید آنها را جهت اجرایی‌شدن توافق صورت دهیم. همچنین ما تعهداتی را نیز در خصوص ذخایر غنیسازی خود و همچنین آب سنگین اراک داده‌ایم. ما در این بازه زمانی باید از مرحله دیگری نیز عبور کنیم و آن بستن پرونده PMD است. پرونده‌ای که به مطالعات ادعایی در خصوص گذشته برنامه هسته‌ای ما باز‌می‌گردد. بارها اعلام کرده‌ام که بستن PMD بزرگترین آزمون آمریکاست. بر این اساس باید علاوه بر تحریم‌های شورای امنیت سازمان ملل متحد، تحریم‌های شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نیز علیه ایران لغو شود و پرونده ایران در آژانس به حالت عادی درآید.
به‌نظر می‌رسد تعهدات ما در این خصوص اجرایی و تعهدات طرف مقابل در این خصوص صرفا قانونی و بخشنامه‌ای است. آیا می‌توان ادعا کرد میان تعهدات ما و طرف مقابل تناسبی وجود ندارد؟ در این صورت، اصل تناظری که به آن اشاره فرمودید چگونه معنا یافته و تعبیر می‌شود؟
تعهدات دو طرف حالت اجرایی دارد و متناظر است. موضوع لغو تحریم‌ها صرف صدور یک بیانیه نیست، بلکه طی‌کردن یک روند طولانی حقوقی است که به معنای تغییر رهیافت غرب است. نکته‌ای که باید در این خصوص مدنظر قرار گیرد، به تعلق خاطر شدید غرب نسبت به برداشتن زیرساخت‌های تحریم باز‌می‌گردد. غرب نسبت به تحریم‌های هسته‌ای خود علیه ایران نوعی وابستگی عاطفی داشته و دارد. آنها تحریم‌ها را مانند بچه خود می‌دانند. برداشتن تحریم‌ها به معنای اذعان به اشتباه‌بودن روش مقابله با ایران است و به معنای این است که آنها فرزند خود را قربانی می‌کنند. آنها می‌پذیرند که مقابله و فشار با ایران جواب نداده و باید از طریق گفت‌وگو و همکاری با ایران وارد تعامل شد. از این رو برداشتن این تحریم‌ها برای غرب هزینه سیاسی سختی دارد. اما این هزینه‌ای است که غرب باید در مرحله «قبول» تا «اجرا» درخصوص توافق، با آماده‌سازی لغو زیرساخت‌های قانونی لازم بپردازد. از این رو نباید مهیاشدن غرب برای برداشته شدن تحریم‌ها را ساده کنیم چون این رهیافت تبلیغاتی غرب است که می‌خواهد پرداخت هزینه اعتباری و شکست رهیافت خود را کمرنگ کند. اتفاقا طی کردن این مرحله و برداشتن
زیر‌ساخت قانونی تحریم‌ها و تلاش برای تغییر فرهنگ تعامل با ایران هزینه‌ای است که غرب باید متحمل شود. باتوجه به تبلیغات گسترده طی چهار دهه علیه جمهوری اسلامی ایران این کار برای آمریکا بسیار دشوار است. همان گونه که اشاره شد، آماده‌سازی زمینه لازم برای اجرایی‌شدن توافق بر‌اساس اصل مهم تناظر صورت می‌گیرد. فراموش نکنیم که غرب متعهد است که پرونده PMD را هم ببندد. بنابراین ما باید هوشمندانه برخورد کنیم و ترتیب اجرای تعهداتمان را به نحوی انتخاب کنیم که اصل تناظر در آن کاملا رعایت شود و این موضوع در نامه مهم و تاریخی مقام معظم رهبری به رئیس‌جمهور محترم کاملا آشکار است. اگر رهنمودهای هوشمندانه و مدبرانه مقام‌معظم رهبری کاملا رعایت شود هیچ‌گونه دغدغه‌ای در این زمینه نخواهد بود. البته در اجرای تعهدات هسته‌ای مخصوصا در زمینه تبادل مواد هسته‌ای و مدرن کردن رآکتور اراک سازمان انرژی اتمی کشورمان باید کاملا به فرامین مقاممعظمرهبری توجه نماید و نقش مهمی در این زمینه دارد. بر این اساس اگر تعهدات طرف مقابل حین اقدامات اجرایی ما و به صورت گام به گام اجرا نشود، عملا توافق اجرایی نخواهد شد.
به مساله نامشخص بودن روز اجرایی شدن توافق اشاره کردید. بازه زمانی مشخص شده برای اجرایی شدن توافق از نظر ما چه مدت است؟
قطعا اجرایی‌شدن توافق تا تاریخ 15 دسامبر امسال (اواخر آذرماه)، یعنی روزی که آژانس بین‌المللی انرژی اتمی تعهد داده است گزارش خود را در خصوص PMD منتشر کند امکانپذیر نیست. به‌عبارت بهتر، تا گزارش رسمی آژانس بین‌المللی انرژی اتمی در این خصوص منتشر نشود، اساسا اجرایی‌شدن توافق ممکن نخواهد بود. اتفاقا به این دلیل مطرح کردم که PMD بزرگترین آزمون آمریکاست که هم‌اکنون واشنگتن باید پرونده ادعاهای ساختگی خود علیه فعالیت‌های هسته‌ای صلح‌آمیز کشورمان را جمع کند. این کشور و متحدشان باید پرونده‌ای را که خود آن را پهن کرده‌اند جمع کنند. بنابراین آمریکا آزمون سختی پیش رو دارد که برای ما هم تعیین‌کننده است. اجرایی‌شدن توافق به اجرای تعهدات دو طرف و کسب آمادگی کامل بستگی دارد که قطعا بعد از اواخر آذر است.
همان‌گونه که مستحضر هستید، در دوران بررسی برجام مسائل و موضوعات مختلف و مهمی در این خصوص مورد طرح و بررسی قرار گرفته است. یکی از این مواردی که هنوز ابهاماتی در خصوص آن وارد است، به موضوع قرار داشتن یا نداشتن تحریم‌های موشکی ما ذیل فصل هفتم سازمان ملل متحد است. آیا مطابق قطعنامه 2231، تحریم‌های موشکی ذیل فصل هفت قرار دارد؟
در اینجا اصل دغدغه و پرسش برخی دوستان سالبه به انتفاع موضوع است زیرا اساسا آزمایش موشکی ما در قالب معیارهای قطعنامه 2231 نمی‌گنجد و یک نوع موشک متعارف برای اهداف دفاعی است. در بحث موشکی این قطعنامه، صرفا موشک‌هایی که با هدف حمل کلاهک هسته‌ای ساخته می‌شوند، موضوعیت دارند. از این رو دیگر موشک‌هایی با کارکرد چند‌گانه اساسا موضوع قطعنامه 2231 نیستند که بخواهیم در خصوص قرار داشتن یا نداشتن آنها در ذیل فصل هفت مباحثه‌ای صورت دهیم. همچنین فراموش نکنیم که موضوع توان موشکی کشور هیچ‌گاه موضوع مذاکره نبوده و همچنین جمهوری اسلامی ایران نیز بارها عنوان کرده است که قصد ساخت و تولید سلاح هسته‌ای را نداشته و نخواهد داشت.
نقش مقام معظم رهبری و رهنمودهای ایشان را در طی شدن مراحل قبلی، فعلی و آتی چگونه تحلیل می‌کنید؟ وظیفه ما در دوران پیش رو در قبال استراتژی معظم‌له چیست؟
نعمت وجود ولایت و رهبری و شخص رهبر معظم انقلاب موهبتی است برای نظام جمهوری اسلامی ایران، که بابت آن همگی باید شکر‌گزار خداوند باشیم. دستورات و راهنمایی‌های ایشان برای ما در مقاطع مختلف زمانی و از جمله در موضوع مذاکرات هسته‌ای راهگشا و هموار‌کننده مسیر بوده است. قطعا بدون رهنمودهای مقام معظم رهبری، دستاوردهای خود را در مذاکرات هسته‌ای از دست می‌دادیم. ما باید در هر موقعیت و سازمان و شغل و مقامی که قرار داریم قدر وجود ولایت را دانسته و پیرو مقاممعظمرهبری باشیم. بدیهی است که در آینده نیز مسیر سختی را در پیش رو داریم و از این رو باید به تمام معنا ولایت‌پذیر باشیم و از دستورات هوشمندانه و مدبرانه ایشان تبعیت کامل کنیم.
در پایان، چه نکته‌ای را در خصوص دوران فعلی و پیش رو (در قبال برجام) قابل ذکر می‌دانید؟ نقش نهادها و سازمان‌های مختلف اجرایی و قانونی را در این بازه زمانی حساس و تعیین‌کننده چگونه ارزیابی می‌کنید؟ در این میان بیشترین وظیفه و تعهد متوجه کدام نهاد و سازمان است؟
در شرایط فعلی بیشترین بار بر دوش سازمان انرژی اتمی و مسئولان و کارشناسان زحمتکش این سازمان است. مطلع هستم که این سازمان با وجود مدیر دانشمند و مدبری چون جناب آقای دکتر صالحی در راس آن، که صادقانه و به‌دور از هرگونه گرایش سیاسی مشغول خدمت به میهن عزیز اسلامی است، به صورت شبانه‌روزی مشغول تلاش جهت حفظ دستاوردهای هسته‌ای کشور است و باید در چند‌ماه آینده با اجرای کامل فرامین مقام معظم رهبری، مراقب باشند تا اجرای متناظر برجام مو به مو و دقیق صورت گیرد و طرف مقابل قدرت سوءاستفاده نداشته باشد. از سوی دیگر، وزارت امور خارجه نیز کماکان مسئولیت سنگین مذاکرات اجرایی‌کردن برجام را بر عهده دارد و زحمت زیادی بر عهده عزیزان دیپلمات است که به موقع به جزئیات آن خواهم پرداخت. بدیهی است که در این خصوص وزارت امور خارجه باید جلسات و رایزنی‌هایی را در قالب کمیسیون مشترک صورت دهد. در این مرحله همه نهادها باید دست‌به‌‌دست یکدیگر داده و زمینه را برای اجرایی‌کردن برجام مهیا سازند.
با تشکر از شما که در این گفت‌وگو شرکت کردید.
من هم از شما متشکرم.
دیدگاه تان را بنویسید