سیاست‌گذاری آمریکا درباره ایران چه مختصاتی دارد؟
استحاله انقلاب به‌جای براندازی سخت
این روزها شاهد تلاش مقامات آمریکایی جهت ترسیم چشم‌انداز ایران طی سال‌ها و دهه‌های پیش رو هستیم. اتاق‌های فکر در ایالات‌متحده آمریکا موضوعی به نام «ایران در آینده» را در دستورکار خود قرار داده‌اند. سوال اصلی اندیشکده‌های آمریکایی مبتنی‌بر چیستی و چگونگی ایران طی سال‌های آتی است. اینکه ایران طی سال‌های آتی به کدام سمت و سو می‌رود و در ابعاد مختلف سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی چه تغییر ماهیت یا روبنایی خواهد داد. در این معادله، فاکتوری به نام «زمان» نیز مورد محاسبه و مداقه قرار می‌گیرد. اینکه گذشت زمان چه تاثیری در «ثبات» یا «گذار» ایران خواهد داشت. منازعه شکل گرفته حول آینده ایران مبتنی بر یک سلسله پیش‌فرض‌ها و واقعیاتی است از قبیل اینکه:
1- هر اندازه از ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی ایران زمان سپری شده است بر قدرت سخت‌افزاری و نرم‌افزاری در عرصه انقلاب اسلامی افزوده شده است. به عبارت بهتر زمان به مولفه و کاتالیزوری جهت افزایش اقبال‌عمومی نسبت به ارزش‌های انقلاب تبدیل شده است.
2- جا‌به‌جایی نسل‌ها نه تنها به تهدیدی برای انقلاب ایران تبدیل نشده است ( مانند دیگر انقلاب‌های جهان) بلکه به عاملی جهت تحکیم انقلاب تبدیل شده است.
3- تهدیدهای نظامی جمهوریخواهان و تهدیدهای فرهنگی دموکرات‌ها تاثیری در اصالت و قدرت انقلاب اسلامی و قدرت تاثیرگذاری آن بر افکار‌عمومی جهان و منطقه (مخصوصا جهان اسلام) ایجاد نکرده است.
4- جمهوری اسلامی ایران در منطقه در حکم مولد اندیشه‌ای پویا به نام اسلام سیاسی عمل می‌کند که مصادیقی مانند امت واحده اسلامی برخاسته از این اندیشه پویاست.
5- تثبیت قواعدی مانند نفی سبیل و دیگر قوانین دینی، موجد و مولد نوعی استحکام ساختاری در حوزه ارزشی و فرهنگی انقلاب اسلامی در تعامل با دیگر ملت‌های مسلمان بوده است.
و...
با این اوصاف همه این سوالات و پیش‌بینی‌ها در بستری محتاط‌آمیز مورد تفحص و بررسی قرار می‌گیرد. در این‌خصوص واقعیاتی وجود دارد که بدون در نظر گرفتن آنها نمی‌توان دیالوگ گفتمانی جدید ایالات‌متحده در قبال تهران را در‌یافت:
1- آنچه در زمین منازعه در آمریکا و میان کاخ سفید، کنگره، لابی‌های رسمی و غیررسمی قدرتمند رخ می‌دهد، نوعی «جدال سیاسی» بر سر پدیده «شناسایی ایران» است. به عبارت بهتر، در صحنه قانونگذاری و اجرایی آمریکا شاهد شکل‌گیری نوعی جدال سیاسی میان کبوترها و بازهای ایالات متحده هستیم. برگزاری انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا در سال 2016 میلادی این روند را تشدید کرده است. صحنه جدال سیاسی میان دو حزب دموکرات و جمهوریخواه بر سر توافق هسته‌ای با ایران به اندازه‌ای‌هیجان انگیز است که هر مخاطبی را مجذوب خود می‌سازد! در دوران ریاست‌جمهوری جرج بوش و زمانی که نومحافظه‌کاران آمریکا به رهبری ایروینگ کریستل، ریچار پرل، پل ولفویتس و... به معماران تئوریک سیاست خارجی آمریکا تبدیل شدند، «نابودی ایران اسلامی» به یک هدف اعلامی، رسمی و عینی در سیاست خارجی دولت قبلی آمریکا تبدیل شد. گذار آمریکا به هزاره سوم و بروز سندرم توهمات قرن بیست و یکمی! این نگاه را در سیاست خارجی دولت بوش پررنگ‌تر کرد. «خاورمیانه جدید» هم دقیقا بر همین مبنا، یعنی ترسیم «خاورمیانه منهای ایران انقلابی» در اتاق‌های فکر نومحافظه‌کاران قد علم کرد. درست در همان دوران بود
که افرادی مانند زبیگنیو برژینسکی مشاور امنیت ملی سابق کارتر، مادلین آلبرایت وزیر امور خارجه دولت بیل کلینتون و برخی دیگر از چهره‌های سرشناس حوزه سیاست خارجی آمریکا در مقابل نومحافظه‌کاران قد علم کردند. برژینسکی که خود سابقه تقابل نظامی محدود با ایران (در جریان حادثه طبس و ماجرای گروگان‌های آمریکایی) را در سال‌های ابتدایی پیروزی انقلاب اسلامی داشت، صراحتا به بوش و چنی در خصوص عواقب تقابل با ایران هشدار داد.
2- «پذیرش ایران قدرتمند» مغز استخوان تز برژینسکی را تشکیل می‌داد. این تز، منبعث از تفکرات رئالیستی برژینسکی و محاسبات عینی او و همفکرانش در صحنه سیاسی و بین‌المللی آمریکا بود. برژینسکی معتقد بود هر اندازه واشنگتن در پذیرش ایران قدرتمند در منطقه و یادگیری قواعد زندگی در کنار این پدیده غیرقابل تغییر درنگ کند، صرفا هزینه‌های بازی آمریکا در منطقه و جهان به صورت تصاعدی افزایش خواهد یافت و در نهایت دو حزب جمهوریخواه و دموکرات ایالات‌متحده را زمین‌گیر خواهد کرد.
پس از شکست بوش در عراق و افغانستان و زمین‌گیر شدن نیروهای آمریکایی در این دو کشور، توهمات ایده‌آلیستی در اندیشه سیاسی نومحافظه‌کاران رنگ باخت! افرادی مانند فرانسیس فوکویاما واضع نظریه پایان تاریخ که اندیشه‌های آنها به مبنای فکری و نظری سیاست خارجی نومحافظه‌کاران تبدیل شده بود، به اشتباه بودن بخش مهمی از نظریات خود اذعان کردند. در چنین شرایطی دولت بوش به پیام‌آور شکست و عقبگرد در سیاست خارجی ایالات‌متحده تبدیل شد. همین موضوع زمینه را برای حضور اوباما در کاخ سفید مهیا ساخت. اوباما در سال 2008 میلادی با شعار «ایجاد تغییر در سیاست خارجی آمریکا» و به‌طور مشخص تغییر در مناسبات واشنگتن - تهران وارد کارزار انتخابات شد. او توانست به راحتی بر جان مک کین نامزد حزب جمهوریخواه غلبه پیدا کند و وارد کاخ سفید شود.
3- در سال 1388، زمانی که انتخابات ریاست‌جمهوری در تهران برگزار شد، اوباما «شعار تغییر» خود را به کناری نهاد و پروژه براندازی نرم در ایران را هدایت و مدیریت کرد. اوباما تصور می‌کرد با کپی‌سازی مضحک و معیوب از کودتای 28 مرداد به شکل نرم در قالب حمایت از فتنه سبز می‌تواند اقتدار و امنیت ملی ایران را به خطر بیندازد. در جریان فتنه سال 1388، اوباما نه‌تنها پیام‌آور تغییر سیاست نادرست آمریکا در قبال ایران نبود، بلکه به نماد «براندازی نرم» در قبال ایران تبدیل شد. رئیس‌جمهور پر ادعای آمریکا و وزیر امور خارجه سابق وی هیلاری کلینتون راهبران نوعی شیفت تاکتیکی در میدان نبرد علیه ایران بودند. این شیفت تاکتیکی تبدیل «جنگ نظامی» به «براندازی نرم» بود. درست در همان ماه‌های آشوب و فتنه، برِژینسکی که اتفاقا مشاور انتخاباتی ارشد اوباما نیز محسوب می‌شد، بار دیگر به رئیس‌جمهور آمریکا در خصوص تقابل با ایران هشدار داد. برژینسکی همچنان که در قبال بروز هر‌گونه تقابل نظامی با ایران به بوش هشدار داده بود، این‌بار نیز در قبال براندازی نرم در ایران به اوباما هشدار داد. برژینسکی از اوباما خواست تا در سیاست خارجی خود در قبال ایران
تجدید‌نظر کرده و تا دیر نشده است، در رویکرد خطرناک خود تجدید‌نظر کند. سرانجام پس از شکست فتنه آمریکایی در سال 1388، اتاق‌های فکر و استراتژیست‌های ارشد و کانون‌های تصمیم‌ساز در سیاست خارجی آمریکا تصمیم به کار روی تز «پذیرش ایران قدرتمند» و حدود و ثغور این پذیرش در حوزه تئوری، راهبرد‌پردازی، تاکتیکی، عملی و گفتاری شدند.
4- هم‌اکنون حدود پنج سال است صورت‌بندی معمای ایران در آمریکا تغییر کرده است. خلاصه این صورت‌بندی جدید به شرح زیر است: «آمریکا با نظامی مذهبی، انقلابی و متکی بر اسلام سیاسی روبه‌روست که توانسته است طی بیش از سه‌دهه، به‌رغم جنگ، تهدید، تحریم و براندازی نرم از سوی غرب خود را در کانون قدرت خاورمیانه حفظ کند. ضریب تاثیرگذاری بالا و‌فوق العاده رفتار و بازی ایران در منطقه،ایجاب می‌کند که «پدیده ایران قدرتمند» به جای آنکه در سیاست خارجی آمریکا پس زده یا انکار شود یا برای نابودی آن تصمیم‌گیری شود، مورد اجماع قرارگرفته و رسمیت یابد.» این مبنای فکری روز به روز در میان سیاستمداران آمریکایی پررنگ‌تر می‌شود. نکته بسیار مهم اینکه حتی در میان برخی جمهوریخواهان سنتی مانند «کالین پاول» و «جیمز بیکر» و بسیاری از چهره‌های مطرح دیگر این حزب، کلیت تز «پذیرش ایران قدرتمند» و «لزوم ارتباط با ایران» به‌عنوان یک مبنای اولیه پذیرفته شده است. در مقابل، برخی طیف‌های سیاسی در آمریکا، به‌رغم پذیرش قدرت ایران حاضر نیستند خود را با این واقعیت انطباق دهند.
5- آنچه امروز در ماورای جدال سیاسی در حزب دموکرات و جمهوریخواه بر سر برجام و توافق هسته‌ای با ایران می‌گذرد تصویری کاملا ساده و ابتدایی و آماتور از منازعه اصلی و مبنایی در سیاست خارجی آمریکاست. به عبارت بهتر، فارغ از آنچه در صحنه سیاسی و تبلیغاتی آمریکا رخ می‌دهد، شاهد شکل گیری نوعی «دیالکتیک گفتمانی» میان طرفداران «زندگی اجباری در کنار ایران قدرتمند» و «طرفداران تقابل مطلق با ایران» هستیم. این دیالکتیک گفتمانی طی دو سال اخیر و در جریان مذاکرات هسته‌ای میان ایران و اعضای 1+5 به نقطه اوج خود رسیده و هر اندازه زمان می‌گذرد، پررنگ‌تر خواهد شد. بنابراین باید در نگاه تحلیلگرایانه ما نسبت به تحولات جاری در سیاست خارجی آمریکا، چالش سیاسی شکل گرفته میان دو حزب دموکرات و جمهوریخواه بر سر توافق هسته ای، با تصویری به مراتب واقعی‌تر و گسترده‌تر با عنوان دیالکتیک گفتمانی طرفداران و مخالفان تعامل با ایران قدرتمند تبدیل شود. همچنین در بررسی و مواجهه با دیالکتیک گفتمانی جدید در آمریکا، نباید این واقعیت را فراموش کرد که هر دو حزب دموکرات و جمهوریخواه در تداوم خصومت با ملت ایران تردید ندارند اما هر کدام‌راه‌حلی برای اعمال
این خصومت دارند. از این رو تغییر اجباری رویکرد کبوترها و بازهای آمریکایی در قبال ایران برگرفته از دوستی آنها در قبال ملت ایران نیست.
6- و اما؛ تکلیف ما در این دیالوگ گفتمانی چیست؟ در چنین شرایطی تکلیف دستگاه سیاست خارجی ما در قبال دیالکتیک گفتمانی شکل گرفته در آمریکا کاملا مشخص است. نخستین وظیفه ما، رصد هوشمندانه این دیالکتیک و تزها،آنتی تزها و سنتزهای ایجاد شده در دل آن خواهد بود. دومین وظیفه، اصرار بر اصول و راهبردها و خطوط قرمز و ثوابت راهبردی ماست. فراموش نکنیم که دیالکتیک شکل گرفته در آمریکا، معلول اصرار ما بر این ثوابت و اثبات ناکامی‌واشنگتن در تغییر آنها بوده است. امروز، به تعبیر مقام‌معظم‌رهبری در یک پیچ تاریخی مهم قرار داریم. بخشی از این پیچ تاریخی ماهیت و جنسی «گفتمانی-راهبردی» دارد. از این رو نباید با تقلیل پدیده‌ها و منازعات گفتمانی در سیاست خارجی آمریکا به «جدال‌های سیاسی»، در قبال محاسبه ابعاد زمین بازی و از آن مهم‌تر، قواعد بازی رقیب دچار سوء‌تفاهم و خطا شویم. در شرایطی که در آن قرار داریم، صحنه بازی پیچیده، زمان بازی محدود، خطاهای محاسباتی (حتی در حوزه تاکتیکی) غیرقابل جبران و رقیب ما سردرگم است. در اینجا دوباره باید تاکید کرد که شکل گیری دیالکتیک گفتمانی جدید در آمریکا بر مبنای «لزوم پذیرش ایران قدرتمند در خاورمیانه»،
معلول اصرار کشورمان بر استراتژی‌ها و خطوط قرمز سیاست خارجی ما بوده نه «عدول از این استراتژی‌ها»! از این رو اصلی‌ترین پیش شرط هدایت و مدیریت معادله‌ای که هم‌اکنون در آمریکا رخ می‌دهد، تقویت همین استراتژی‌ها و ثوابت و اصرار بر آنهاست.
دیدگاه تان را بنویسید