«گذشت» از عارف

مصطفی صادقی : روزهای سخت محمد‌رضا عارف نزدیک می‌شود. او در نهایت امیدواری گویا باز قرار است با شرایطی متفاوت از آنچه در ذهنش دارد مواجه شود. درست شبیه همان اتفاقاتی که در سال 92 برایش افتاد. با این تفاوت که این عارف دیگر آن عارف قبل نیست، صحنه رقابت هم این بار منحصر به انتخاب یک فرد نیست.
اگر در آن زمان تلاش اصلاح‌طلبان برای رسیدن به «بقای سیاسی» بود حالا آنها برای گذار به فاز «ثبات سیاسی» می‌کوشند. مرحله‌ای که بتوانند اتفاقات سال 88 را تنها به‌عنوان یک خاطره تلخ در گوشه کارنامه‌شان داشته و باز مشروعیت سیاست‌‌ورزی پیدا کنند.
شرایط اصلاح‌طلبان امروز حتی با ماه قبلشان هم تفاوت‌های زیادی کرده است. هم شورای مشورتی رئیس‌جمهور سابق زیر سوال رفته و هم دیگر ابایی وجود ندارد از اینکه مخالفان محمد‌رضا عارف و خصوصا کارگزارانی‌ها نسبتشان را با او رسانه‌ای کنند؛ اینکه او را چگونه می‌بینند و البته چگونه می‌خواهند. پس با این تفاسیر می‌توان گفت دو چالش عمده اکنون پیش روی این جناح است:
1) مجادله بر سر چیستی و مشروعیت شورای مشورتی
2) دوئل سیاسی کارگزاران و حامیان عارف
این اگر چه همه مصائب اصلاح‌طلبان نیست اما بی‌تردید دو فاکتوری است که هر کدامشان می‌تواند سرنوشت جناح را دگرگون کند. آنها در گذرگاه سخت و تعیین‌کننده قرار گرفته‌اند.

مساله عارف
در میانه همه این مجادلات پیدا و پنهان یک اتفاق مهم دیگر هم افتاده است. محمد‌رضا عارف در تمام روزهای بعد از انتخابات شهره بود به اینکه برای پیروزی اصلاح‌طلبان از انتخابات کنار کشیده و «گذشت کرده». اصلاح‌طلبان حتی برای او همایش مرد فداکار هم گرفتند و او امیدوار به روزهای آینده فاز جدید سیاست‌ورزی‌اش را کلید زد. حالا در آستانه دو‌سالگی آن ماجرا یک کارگزارانی درباره او چنین می‌گوید: «درباره انصراف آقای عارف از کاندیداتوری ریاست‌جمهوری در سال 92 هم باید گفت کار او از خودگذشتگی نبود، بلکه یک تصمیم عاقلانه بود چراکه او جز این مسیر، مسیر دیگری نداشت. آقای عارف بر سر یک سه راهی خوب، بد و راه وسط نبود. او بر سر دوراهی خوب یعنی خروج و بد به معنای ماندن و تقبل شکست بود. بنابراین اینگونه نبود که اگر او در صحنه می‌ماند نفرین اصلاح‌طلبان نصیب فرد دیگری به جز او می‌شد.» (عطریانفر، عضو شورای مرکزی کارگزاران)
این برای اهل تحلیل حتما به این معناست که تصمیم‌‌سازان اصلاح‌طلب می‌خواهند «برند» خوش روی او را از بین ببرند. عارف اگر این برند را نداشته باشد با محسن مهرعلیزاده و مصطفی معین چه تفاوتی دارد؟ لزوما فردی خواهد شد مانند آنها یعنی «نامزد اصلاح‌طلبان در انتخابات ریاست‌جمهوری»؛ همین و بس.
تصمیم تازه کارگزارانی‌ها البته در ادامه همان نسخه پیشین آنها برای محمد‌رضا عارف است. آنجا که آنها پیش‌تر از هر اتفاق و تحرکی فرمان تشکیل مجلس پنجم را دادند و حتی نامی ‌از محمد‌رضا عارف به میان نیاوردند. باید آنچه بر محمد‌رضا عارف از خرداد 92 تا‌کنون گذشته و البته زمینی که کارگزارانی‌ها برای او مهیای بازی کرده‌اند را مرور کرد تا تصویری بهتر به‌د‌ست آورد از شرایطی که او اکنون در آن زیست سیاسی می‌کند.

سرنوشت یک کاندیدا
وقتی نام نامزدهای تایید صلاحیت شده از سوی شورای نگهبان برای انتخابات ریاست‌جمهوری یازدهم اعلام شد فقط محمدرضا عارف بود که از جناح اصلاح‌طلبان مجوز حضور در مهمترین رقابت سیاسی نظام را دریافت کرده بود.
او سخنرانی‌های فراوانی کرد، به شهرهای مختلفی رفت و تا لحظه آخر همچنان امیدوار بود که جناح «بی‌‌سامان» اصلاح‌طلب او را به‌عنوان کاندیدای تحت حمایت خود اعلام کرده و سرمایه اجتماعی‌اش را به سمت او سوق دهد. حرف و حدیث‌ها بسیار بود اما بالاخره چند دقیقه مانده به اجرای یکی از همایش‌های انتخاباتی، به او خبر دادند که سید‌محمد خاتمی قصد مکالمه تلفنی با او را دارد. آن تماس به هر دلیلی برقرار نشد اما تلاش‌های رئیس دولت اسبق پایانی نداشت. کار تا آنجا پیش رفت که در انتهای شب مرقومه‌ای با امضای سید‌محمد خاتمی به دست محمدرضا عارف رسید. نامه‌ای که محتوایش این بود: «عرصه رقابت را ترک کن». صرف نظر از اینکه در آن شب پرماجرا بر محمدرضا عارف چه گذشت و چه صحبت‌هایی میان او و مشاوران و مسئولان ستاد انتخاباتی‌اش رد و بدل شد، طبیعت رفتار معاون اول دولت خاتمی این نبود که از خواسته تشکیلاتی رئیس سابقش بگذرد. حالا دیگر او کاندیدا نبود. حسن روحانی مورد اجماع قرار گرفت، سرمایه اجتماعی اصلاح‌طلبان به سمت او شیفت شد و تحولات پی در پی انتخاباتی هم در نهایت روانه پاستورش کرد. حالا همه منتظر بودند عارف یا وزیر شود یا معاون اول. زمان گذشت؛ شعارهای «روحانی یادت باشه؛ عارف باید باشه» فرجامی ‌پیدا نکرد و محمد‌رضاعارف همچنان خارج از قدرت رسمی باقی ماند. اکنون او می‌گفت که نگاهش به پارلمان دهم دوخته شده است. محمد‌رضا عارف همان زمان در اظهارنظری گفته بود: «حتما حتما و محکم در انتخابات مجلس آینده حضور خواهم داشت.» او همچنین گفته بود: «اصلاح‌طلبان در انتخابات مجلس آینده باید با برنامه وارد عرصه انتخابات شوند و با همگرایی میان جریان‌های مختلف اصلاح‌طلبی و دوری از تفرقه و چند دستگی در اندیشه پیروزی قاطع در انتخابات مجلس باشند.»
سخنرانی و مصاحبه یکی پس از دیگری. کناره‌‌گیری او به درخواست اصلاح‌طلبان برای اجماع روی حسن روحانی این انتظار را تقویت می‌کرد که تصمیم‌سازان اصلاح‌طلب او را به‌عنوان گزینه اصلی سرلیستی انتخابات مجلس معرفی کنند. واکنش‌ها اما به‌گونه‌ای دیگر رقم خورد. اصلاح‌طلبان، خصوصا کارگزارانی‌ها جور دیگری به انتخابات مجلس نگاه کردند. آنها بیش از اینکه افق نگاهشان به محمد‌رضا عارف دوخته شده باشد چشم به‌پاسخ مثبت علی‌اکبر ناطق‌نوری یا علی لاریجانی داشتند. کرباسچی پیشرو‌تر از همه گفته بود: «احزاب اصلاح‌طلب از روش‌های سیاسی معقول و فعال‌تر برای انتخابات مجلس استفاده می‌کنند و بعید نیست باتوجه به سابقه ناطق‌نوری و مجموعه گرایش اصلاح‌طلبان، اجماع روی ناطق صورت بگیرد.» کرباسچی در مورد وضعیت محمد‌رضا عارف در صورت کاندیداتوری ناطق‌نوری گفته بود: «عارف از نیروهای خوبی است که تجربه معاون اجرایی و وزارت را در کارنامه خود دارد و در مجلس می‌تواند نقش خوبی ایفا کند، اما این بحث نیست که یا عارف در انتخابات مجلس حضور داشته باشد یا ناطق‌نوری؛ به هر حال مجلس 290 کرسی دارد و همه شخصیت‌های خوب و توانمند می‌توانند در آن حضور داشته باشند و این انتخابات مجلس می‌تواند این شخصیت‌ها را جمع کند.» همسو با او سعید‌حجاریان هم چنین عقیده‌ای داشت: «تا زمان انتخابات آتی مجلس زمان زیادی باقی است اما من معتقدم باید مجلس دهم شبیه مجلس پنجم شود یعنی اقلیت قوی و تاثیرگذار از اصلاح‌طلبان وارد مجلس شوند و باتوجه به شرایط موجود، چنین چیزی قابل قبول و راضی‌کننده خواهد بود. در مجلس پنجم، کارگزاران فراکسیونی قوی بودند. به نظر من حضور آقای ناطق‌نوری در مجلس بعدی بسیار موثر خواهد بود و من از حضور چنین نیروهایی در مجلس بعدی استقبال می‌کنم اما خود آقای ناطق گفته است که در انتخابات شرکت نمی‌کند. هم‌اکنون در شورای شهر هم نیروهای اصلاح‌طلب خوبی حضور دارند که حاکمیت روی آنها حساسیت نداشت. آنها اصلاح‌طلبان جوانی بودند که مورد حمایت شخصیت‌های محبوب اصلاح‌طلب هم قرار گرفتند. در انتخابات مجلس هم می‌توان بر نیروهای جوان اصلاح‌طلب سرمایه‌گذاری کرد و با حمایت رهبران جریان اصلاح‌طلب آنها را به مجلس بعدی فرستاد.»
و حالا او مانده است و شرایط تازه. کارگزاران هنوز او را بر نمی‌تابد و بر این باور است که عارف نمی‌تواند لیدر اصلاح‌طلبان باشد. آنها محمد‌رضا عارف را جور دیگری می‌بینند و البته جور دیگری می‌خواهند.
محمد عطریانفر در مورد او به هفته‌نامه مثلث گفته است: «ما در صفت اصلاح‌طلبی خودمان، بزرگواری مثل آقاى عارف را ذیل آقای خاتمی تعریف می‌کنیم و از منش آقای عارف هم هیچ کم نمی‌شود چون هویت جناب آقای عارف محصول و مرهون همراهی و همفکری با آقای خاتمی است. ایشان را در عرض آقای خاتمی نمی‌بینیم. اگر چه می‌تواند یک روز در عرض آقای خاتمی باشد،کما اینکه نسبت آقای خاتمی و هاشمی یک زمانی اینگونه بود. یک وقتی آقای خاتمی را در عرض آقای هاشمی نمی‌نشاندیم. می‌گفتیم ایشان هم بخشى از منظومه هاشمی رفسنجانی بوده است و هشت سال با ایشان کار کرده و دیدگاه‌های مشترک دارند ولی سامانه سیاسی آقای خاتمی و تجربه هشت سال موفقیت‌شان در دولت و برد اجتماعی‌شان به‌گونه‌ای شد که هم‌‌اینک ایشان در عرض آقای هاشمی نقش‌آفرین است و چه بسا در مقاطعی بالاتر از آقای‌ هاشمی. آقای عارف می‌تواند یک روز اینگونه شود ولی به ضرب یک نوشته و تشکیل یک گروه این اتفاق نمی‌افتد. مردم به صرف تاسیس یک حزب، برای کسی پرونده جدى باز نمی‌کنند، باید عمل سیاسی را ببینند. از این حیث باور ما این است که حضرت آقاى عارف باید در این افق نگاه شود. دوستانی که در مقطع کاندیداتوری ایشان ستادی برایشان داشتند، تمایلشان این است که بگویند مثلث اصلاح‌طلب داریم و این مثلث ترکیبی است از اکبر هاشمی رفسنجانی و محمد خاتمی و محمدرضا عارف. این فقط یک نظریه سکتاریستی و انفرادی و تک‌صدایی دوستانی است که ستاد جناب عارف را در گذشته مدیریت می‌کردند اما قاطبه اصلاح‌طلبان اصلا چنین نگاهی ندارند و می‌گویند مثلثی در کار نیست و فقط یک فرد در میانه میدان انتخاباتی آتی حرف آخر را می‌زند و حمایت و توصیه‌های او مورد توجه است. دیگران هم باید به سیاست‌های او تن دهند و او رئیس دولت اصلاحات است ولاغیر. حتی آقاى هاشمی رفسنجانی هم که فراتر از این نشسته است، بنا نیست در انتخابات مدیریت و دخالتی داشته باشد. وقتی این نظریه، نظریه غالب است، باید تلاش کنیم دوستانمان را در جبهه عارف با این نظریه همفکر و همراه کنیم.»
این همان چیزی است که کارگزارانی‌ها از محمد‌رضا عارف انتظار دارند. او باید وزن خود را با کاراکتری که تصمیم‌سازان اصلاح‌طلب از او ساخته‌اند تنظیم کند. درست در همین میانه است که محمد‌رضا عارف می‌گوید «اجماع اصلاح‌طلبان سخت است». او خود بهتر از هر‌کسی می‌داند که باز این کارگزارانی‌ها هستند که به جهت دست بالایی که در میان اصلاح‌طلبان دارند می‌توانند سرنوشت او را تعیین کنند.
محمد‌رضا عارف اما شرایطش با روزهای بهاری سال 92 بسیار متفاوت است. او حالا دیگر یک نامزد تنها نیست. عارف در همین روزهایی که از انتخابات 24‌خرداد رفته تلاش کرده تا تشکیلاتش را در سراسر کشور گسترش دهد؛ نام سازمانش را هم گذاشته امید ایرانیان تا شاید امیدش را به آینده سیاست‌ورزی در سپهر سیاست ایران نشان دهد. او رفقای سابق را دور هم جمع کرده و گعده‌های سیاسی مستمر برگزار می‌کند. محمد‌رضا عارف با گذشته تفاوت‌های زیادی کرده؛ شرایط سیاست ایران هم تفاوت‌های زیادی کرده است. اگر روزی محمد‌رضا عارف به جهت شرایط پیرامونی اصلاح‌طلبان تنها گزینه مجوز‌دار آن جناح برای انتخابات بود حالا اما او دیگر تنها امید باقیمانده نیست. اکنون خیلی‌ها برای آمدن آماده شده‌اند؛ از صادق خرازی گرفته که حزب تشکیل داده و از عارف هم بهتر و بیشتر سازماندهی استانی کرده تا افراد دیگری که در روزهای نه چندان دور از استارهای اصلاح‌طلبان بوده‌اند و حالا در جلسات خصوصی در مورد نامزدی در مجلس آینده مشورت می‌کنند.
به این نکته کلیدی و مهم توجه کنید:«محمد‌رضا عارف بدون برند «گذشت» دیگر آن عارف 92 تا 94 نخواهد بود» می‌خواهند او هم‌وزن دیگران شود. همین! «گذشت» از عارف آغاز شده است.

چالش یک شورا
همین چند وقت پیش بود که یک روزنامه اصلاح‌طلب با امیدهای فراوان از سازمان جدید اصلاح‌طلبان برای انتخابات مجلس خبر داد و به همه خصوصا رقبا اعلام کرد که دود سفید از اردوگاهشان بلند شده و یک کمیته که بر صدر یک گروه پرجمعیت تصمیم‌گیر قرار گرفته بناست نسخه انتخاباتی بپیچد.
این‌چنین تصویری در اولین سطح از تحلیل به همه می‌گفت که در جلسات و گعده‌های خصوصی تصمیمات مهمی ‌گرفته شده و آنچه بیرون آمده ثمره یک همفکری گسترده است.
زمان اما شرایط را تغییر داده است. امروز اوضاع به‌گونه‌ای دیگر است و در یک جمع‌بندی کلی و صورت‌بندی شده باید گفت: «مشروعیت شورای مشورتی زیر سوال رفته است.» اکنون پیشرو‌تر از همه این اعضای حزب اعتماد ملی هستند که معترض شورای مشورتی شده‌اند و می‌گویند وحدت بدون از میان برداشتن این شورا حاصل نمی‌شود.
در اظهارنظری در این مورد منتجب‌نیا گفته است: «خبر رسید مجموعه‌ای در استان‌ها تشکیل شده که انتخابات برگزار می‌کنند، پرسیدم که شورای مشورتی چنین مسئولیتی را برعهده نگرفته است، گفتند که یک شورای دیگری است به نام شورای راهبردی مرکب از 8-7 نفر از آقایان که با محوریت آقای موسوی لاری تشکیل شده است و اعضای آن به استان‌ها می‌روند و هسته‌ای را تشکیل می‌دهند. من دیدم که این کار، کار عجیبی است و موازی با شورای هماهنگی در مرکز و استان‌هاست که نه مطرح بوده و نه به صلاح است که عده‌ای را در استان‌ها جمع کنند و بدون جایگاه قانونی انتخابات برگزار کنند. به آقایان تذکر دادیم، دیدیم که کارخودشان را انجام می‌دهند. در همین ایام دیدیم که این موضوع در شورای هماهنگی جبهه اصلاحات نیز به‌شدت مساله‌ساز شده و اکثر اعضا اعتراض دارند و می‌گویند که شورای راهبردی دارد کار ما را مختل می‌کند. شورای هماهنگی جلساتی را با شورای راهبردی تشکیل داد ولی ما دیدیم که شورای راهبردی خود را مدعی و متولی انتخابات در میان اصلاح‌طلبان می‌داند و می‌گوید احزاب باید خود را با ما هماهنگ کنند و شورای هماهنگی در مرکز و استان‌ها باید با ما هماهنگ باشند. من گفتم اینکه اصلا نه در طرح اولیه بوده و نه به صلاح است ولی دیدیم که آقایان اصرار می‌کنند و سماجت می‌ورزند. بعد هم شروع کردند به رسانه‌ای کردن موضوع و انجام مصاحبه‌های متعدد به‌خصوص با یکی از روزنامه‌ها که قرار است شورای راهبردی به جای شورای هماهنگی جبهه اصلاحات در استان‌ها فعال شود، در حالی که این به معنای نادیده گرفتن احزاب است که یک تشکیلات غیرقانونی و موقت را با احزاب جایگزین کنیم. چون این شوراها نمی‌توانند آرم و تابلویی داشته باشند می‌خواهند در زمان انتخابات بگویند که ما تصمیم گرفته‌ایم، شما بیایید اجرا کنید، این کار درستی نیست و قطعا هم احزاب موضع‌گیری می‌کنند و در شورای هماهنگی هم با این طرح مخالفت شد.»
محمد‌‌جواد حق‌شناس، دیگر عضو اعتماد‌ملی هم در مصاحبه‌هایی با همین مضمون اعتراض خود را به شورای مشورتی اعلام کرده است.
این اما همه ماجرا نیست. فرجام این اعتراض لااقل تا امروز تنها منجر به یک واکنش شده است: «اعتماد ملی ادامه دهد حذف می‌شود». این موضع را چهره‌هایی از اصلاح‌طلبان در مصاحبه با رسانه‌ها اعلام کرده‌اند.
هر چه هست حالا اصلاح‌طلبان با دو چالش عمده مواجهند که می‌تواند برای آنها در آستانه انتخابات مجلس دردسر‌ساز شود.