امام آیینه و احساس

هفته نامه مثلث ، داود حشمتی : صحیفه را که باز کنی‌، درست در دومین نامه چشمت به نامه‌ای می‌خورد که همسرش را اینگونه خطاب می‌کند: «الهی قربانت بروم»، «تصدقت شوم نور دیده عزیزم». مردی که در سال 1357 دنیا را تکان داد، چهره‌ای آرام، اما مصمم داشت. انسان والا‌مقامی ‌که سرشار از عاطفه بود و هرکس از او چیزی می‌دید که در وجود خودش بود. او آیینه‌ای بود پیش‌روی «انسانیت انسان»، در قرن بیستم.

روزی که پس از 25 سال تبعید در صندلی هواپیمای ایرفرانس در پاسخ به خبرنگاری که از او پرسید: «حالا که دارید به کشور بر‌می‌گردید چه احساسی دارید»، گفت: «هیچ» خیلی‌ها را شگفت‌زده کرد. این «هیچ»، برای خیلی‌ها آن روز‌ها و حتی حالا به یک سوال بزرگ بدل شد. آیا امام فردی «بی‌احساس» بود؟ آنها که امام را می‌شناختند اما می‌دانستند که موضوع چیز دیگری است. اگرچه حب‌الوطن من‌الایمان است، اما آنچه برای امام مهم بود، جوانانی بودند که پیروی‌اش می‌کردند. دنیای مادی ساخته ذهن خبرنگار غربی، تصور می‌کرد امام از اینکه قرار است به ایران برگردد باید از خوشحالی «بال در‌بیاورد» و از اینکه قرار است کشوری را اداره کند، سر از پا نشناسد. او نمی‌دانست که در مکتبی که امام شاگردی‌اش را کرده است، «حکومت از آب بینی بزی‌» بی‌ارزش‌تر است، اگر قرار نباشد «حق مظلومی‌ از ظالم گرفته شود».

امام در جماران و بر بالای آن صندلی ‌بی‌آلایش که روپوش سفید ساده‌ای بر آن کشیده شده بود، برای همه دست‌یافتنی بود، اما صلابتش و هیبتش در آن سال‌ها که سخت‌ترین روزگار ایران در حال سپری شدن بود، وجهه مهمی‌از خصلت این مرد بزرگ را برای ما پنهان گذاشت. ویژگی‌ مهمی ‌که از امام به پیروان وفادارش و شهدا نیز سرایت کرده بود‌؛ عشق به خانواده و همسر.

مولانا در دفتر دوم از زبان خداوند و در توضیح چرایی خلقت انسان، اولیا‌ی خدا را وصف می‌کند. همان‌ها که «آسمان جرعه‌نوش» ایشان هستند و «آفتاب» از وجودشان «زربفت‌پوش» و در توصیف آنها می‌گوید: چون از ایشان مجتمع بینی دو یار / هم یکی باشند و هم ششصد هزار

بر مثال موج‌ها اعدادشان / در عدد آورده باشد بادشان

و معتقد است که این یک آفتاب است که از درون روزنه‌های متفاوت بیرون می‌تابد:

مفترق شد آفتاب جان‌ها / در درون روزن ابدان ما

تفرقه در روح حیوانی بود / نفس واحد روح انسانی بود

آفتاب جان حضرت امام، با جان هزاران شهید پیرو او یکسان بود و یکی خصلت مشترک داشت: «توجه ویژه به خانواده و عشق به همسر و فرزندان.»

برای روز سوم خرداد زندگینامه شهید‌جهان‌آرا را ورق می‌زدم و به همان «فصل‌مشترک» و ویژگی یکسان عشق به خانواده بر‌خوردم. پیش از آن نیز در خاطرات همسر شهدای بزرگی چون‌ همت، باکری، حسین افشردی (باقری) و شهید بروجردی به این خصلت مشترک رسیده بودم. عشق آنها به خانواده یک «تضاد آشکار» بود. از منظر نگاه افراد عادی، این از محالات است که دو امر متضاد در درون یک فرد، جمع شود، «عشق به مرگ و شهادت» و «عشق به خانواده و زندگی»، اما این تنها عقل مادی و بشری است که راه به این امور نمی‌برد.

صحیفه را که باز کنی، در دومین نامه از جلد اول به جملاتی بر‌می‌خوری که تصورش هم برایت کمی مشکل است. خصوصا اینکه قرار باشد بپذیری این جملات از زبان آیت‌اللهی چون امام‌ و در سال 1312 هجری شمسی بیان شده است.

امام در آن سال‌ها برای رفتن به حج در بیروت بود که برای همسرش نامه نوشت و در مطلع آن آورد: «تصدقت شوم؛ الهی قربانت بروم، در این مدت که مبتلا‌ به جدایی از آن نور چشم عزیز و قوت قلبم گردیدم متذکر شما هستم و صورت زیبایت در آ‌یینه قلبم منقوش است. عزیزم امیدوارم خداوند شما را به‌سلامت و خوش در پناه خودش حفظ کند. [حال] من با هر شدتی باشد می‌گذرد؛ ولی به حمدالله تاکنون هرچه پیش آمد، خوش بوده و الان در شهر زیبای بیروت هستم. حقیقتا جای شما خالی است، فقط برای تماشای شهر و دریا خیلی منظره خوش دارد. صد حیف که محبوب عزیزم همراهم نیست که این منظره عالی به دل بچسبد.» (صحیفه نور جلد اول) اما در همین نامه نکته بسیار مهمی ‌را در مقام عمل یاد می‌دهد. اگرچه در میان برخی از آدم‌ها هنوز هم رسم است که فرزندان را متعلق به پدر می‌دانند، اما امام نگاهی به‌شدت متفاوت داشت.

او برخی از نامه‌های را با امضای «پدر فرزندانت» برای همسرش می‌نوشت. و در همین نامه سال 1312 از فرزند بزرگش طوری یاد می‌کند که انگار با خُلق و خوی‌های مردسالارانه مرسوم آن زمان کاملا بیگانه است: «خیلی سفر خوبی است، جای شما خیلی خیلی خالی است. دلم برای پسرت [سیدمصطفی] قدری تنگ شده است. امید است که هر دو به سلامت و سعادت در تحت مراقبت آن عزیز و محافظت خدای متعال باشند.» او آقا مصطفی را درحالی «پسرت» خطاب می‌کند که هنوز هم هستند کسانی که بعد از 80 سال از آن روزگار، فرزند را متعلق به مرد می‌دانند.

امام برای ازدواج با «خانم» پنج‌بار‌ خواستگاری می‌رود. مسئولیت خواستگاری را آقای لواسانی برعهده داشت‌ و جالب اینکه یکی از دلایل این بود که «خانم» تمایل نداشت در قم زندگی کند و مهمتر از آن اینکه معتقد بود: «بعضی از طلبه‌ها به زن‌ها احترام نمی‌گذارند.» اما او خوابی می‌بیند و در کمال ناباوری بعد از ده ماه جواب مثبت می‌دهد.

در تمام خاطرات افرادی که با امام زندگی کرده‌اند گفته شده است که او مانند یک ساعت زندگی‌اش تحت کنترل بود‌؛ سر ساعت می‌خوابیدند، سر ساعت بر‌می‌خاستند، سر یک ساعت مشخص پیاده‌روی می‌کردند و در یک ساعت مشخص کتاب می‌خواندند یا غذا می‌خوردند. نقل است که‌ در اواخر حیات امام، یک روز این قاعده بر هم خورد. حضرت امام هر روز راس ساعت دو بعد از ظهر ناهار می‌خوردند. در یکی از روزها همسر امام برای زیارت به حرم عبدالعظیم رفته بودند و در بازگشت دیر می‌کنند. امام یک ساعت و نیم غذا نمی‌خورند تا وقتی «خانم» به خانه

بر می‌گردند.

شاید بهتر باشد نحوه رفتار امام با همسرش را از زبان خانم ثقفی بشنویم که تعریف کرده بود:‌‌ «حضرت امام به من خیلی احترام می‌گذاشتند و خیلی اهمیت می‌دادند. هیچ حرف بد یا زشتی به من نمی‌زدند. امام حتی در اوج عصبانیت هرگز بی‌احترامی ‌و اسائه ادب نمی‌کردند. همیشه در اتاق، جای بهتر را به من تعارف می‌کردند. تا من نمی‌آمدم، سر سفره، خوردن غذا را شروع نمی‌کردند. حتی حاضر نبودند که من در خانه کار کنم. همیشه به من می‌گفتند: «جارو نکن». اگر می‌خواستم لب حوض روسری بچه را بشویم می‌آمدند و می‌گفتند: «بلند شو، تو نباید بشویی...»

سال‌ها بعد وقتی امام با همسرشان در نجف زندگی می‌کردند، همسر امام برای سرزدن به خانواده و آشنایان سالی یک یا دوماه به ایران می‌آمد، در همان زمان بود که امام دلتنگی کرده و برایشان می‌نویسد: «مرقوم شما پس از مدت‌ها انتظار واصل شد. مثل اینکه شما از نجف که خارج شدید، دیگر از فکر ماها بیرون رفتید و خیال نکردید از دیر آمدن کاغذ، ما نگران می‌شویم. در هر حال ان‌شاءالله تعالی خوش و سالم باشید. (صحیفه نور جلد سوم - 21 تیرماه 1353)

صلابت مردی که اداره کننده جبهه‌های جنگ در سال‌های ابتدایی پیروزی انقلاب بود، در خانه و خانواده اگرچه ذاتا وجود داشت، اما عطوفت و مهربانی، مهمترین خصیصه‌ای بود که او را به محبوب قلب‌های جوانان آن روزگار بدل کرد. اینکه گفتیم‌ امام چون آیینه‌ای بود که دیگران ‌عیارخود را در آن می‌دیدند، بی‌دلیل نبود. امام توانسته بود «انسانیت و حقیقت انسانی» را برایشان به نمایش بگذارد.

و بی‌دلیل نبود که ایران در خرداد سال 68 سراسر از غم و ماتم، پر شد. ماتم مردی که دنیا قصد به‌زانو درآوردنش را داشت اما او با «علی‌کوچولو‌ها» در نهایت فروتنی بازی می‌کرد. ماتم آن مرد، آن‌قدر سنگین بود که سینه‌زدن کفایت نمی‌کرد. از همان سال‌ها بود که برای اولین بار بر سر و صورت زدیم. در ماتم مردی که «امام آیینه و احساس» بود.