درباره ابوعلی سینا و کتاب قانونش؛ شهریار پزشکان

هفته نامه مثلث ؛ بخش دیدار : روز اول شهریور ماه روز پزشک است، این روز می‌توانست خیلی نام‌های دیگر هم به خود بگیرد، می‌توانست روز فلسفه باشد، روز منطق، روز مهندس، روز نویسنده، روز نابغه و... چرا که نام ابوعلی سینا با همه این روزها می‌تواند پیوندی ناگسستنی داشته باشد. او یکی از نوابغی است که نمی‌توان او را در یک ظرف گنجاند و کوچک کرد. بوعلی‌سینا همین طور که یک پزشک حاذق و دقیق است، یک فیلسوف درجه یک نو افلاطونی محسوب می‌شود که توانست به پایه‌گذاری و تثبیت فلسفه اسلامی کمک شایانی کند. کتاب شفای او در فلسفه مشایی هنوز هم یک مرجع غیرقابل انکار است. او در میدان علم به هر سویی می‌تاخت و سربلند و فاتح بیرون می‌آمد؛ به‌طوری که از ابن‏سینا 456 کتاب و رساله در رشته‏های طب، فلسفه، حکمت، منطق، فقه، بیان، علوم طبیعی و ماوراءالطبیعه، نجوم و هیأت و ریاضیات، گیاه‏شناسی، لغت، عروض، شعر و موسیقی به جای مانده است... اما در روز پزشک می‌خواهیم بدانیم، چرا جایگاه ابن‌سینا در دنیای پزشکی و طب تا این اندازه بالاست؟ ما از دانشمندی سخن می‌گوییم که اروپایی‌ها در ستایش او می‌گویند 700 سال هر که در اروپا درمان شد؛ به خاطر او بود. ابوعلی سینا را در اروپا به نام «Avicena» می‌شناسند. ابن سینا آنچنان مورد توجه جهانیان است که در سال 1951 میلادی - 1330 خورشیدی - هزارمین سالروز تولد بوعلی یا به قول اروپاییان اویسینا در محافل علمی ‌جهان جشن گرفته شد و یونسکو سال 2013 میلادی را سال بوعلی سینا اعلام کرد و هزارمین سال تالیف کتاب «قانون» را به ثبت جهانی رساند و کشورهای بسیاری به نام بوعلی تمبرهای یادبود منتشر کرده‌اند. اروپاییان او را شهریار پزشکی جهان لقب داده‌اند؛ زیرا اولین جراح دنیاست که از یال اسب در جراحی و بخیه استفاده کرد.
ابن‌سینا اولین جراحی است که عمل سزارین را روی همسر علاءالدوله با موفقیت انجام داد، البته اگر عمل سزارین رستم را که فردوسی در «شاهنامه» به آن پرداخته و عمل سزارین «سزار» امپراتور روم را قصه و افسانه فرض کنیم، نسبت دادن اولین سزارین تاریخ به ابن‌سینا حقیقتی انکارناپذیر است.
اروپایی‌ها پزشکی ابن‌سینا را با قانون پیوند می‌زنند. کتاب قانون مهمترین و مفصل‌ترین و نیز مشهورترین اثر طبی و از جمله برجسته‌ترین کتاب‌های طبی شرق و غرب به‌شمار می‌رود. این کتاب از زمانی که تألیف شده تا نزدیک به هفت قرن در اروپا و هم‌اکنون نیز در مشرق زمین مورد استفاده شیفتگان علم طب بوده است. در مورد اینکه این کتاب چقدر با‌اهمیت است به‌طور خلاصه باید چنین گفت که تعداد چاپ‌ها،‌ ترجمه‌ها و حواشی و تعلیقات و شرح و اقتباس‌های بسیار زیاد است و همین موضوع نشان می‌دهد که ارزش جهانی این اثر چه مقدار است. این کتاب تنها کتاب طبی است که در اروپا به لاتین ‌ترجمه و چاپ شد و تا سال 1650 میلادی برابر با 1061 ه.ق در دو دانشگاه «لوون» (بلژیک) و «مون پلیه» (فرانسه) تدریس می‌شد و بر همین اساس ابن‌سینا در اروپا به «رئیس الاطباء» و «ملک الاطباء» مشهور شد.این کتاب از همان روزهای اول در ایران هم مورد توجه قرار گرفت، از یک سو خود شهرت بوعلی سینا و از سویی دیگر جایگاه علمی‌اش و در کنار محتوای ‌بی‌نظیر کتاب باعث شد که قانون که به زبان عربی نگاشته شد، در میان مردم بسیار معروف باشد، به‌گونه‌ای که نظامی عروضی در کتاب چهار مقاله گفته‌ است که اگر بقراط و جالینوس زنده شوند روا بُوَد که پیشِ این کتاب سجده کنند. او به نقل از قدما روایت می‌کند که «طبیبی مجلد اول از قانون بدانسته‌باشد و سن او به اربعین [یعنی چهل سال] کشد، اهل اعتماد بُوَد».
ابن‌سینا، در سال 403 قمری در گرگان نوشتن «قانون» را آغاز کرده و از آنجایی که شیخ‌الرئیس آواره بود و به دلیل اینکه نمی‌خواست به دربار سلطان‌محمود غزنوی برود، کتاب «قانون» را با فاصله و در چند منطقه نگاشته است. بخشی از کتاب در 405 نوشته شده و قسمت‌هایی از آن در دربار شمس‌الدوله دیلمی ‌به نگارش درمی‌آمد. بخشی از آن را در شهرری و بقیه را در همدان تا سال 414 قمری به پایان رساند.کتاب قانون مشتمل بر پنج جلد است که هر کدام از آنها به چندین فن و تعلیم و جمله و فصل تقسیم شده است. پنج بخش کتاب عبارت است از: کلیات طب، ادویه مفرده، امراض مخصوص اعضاء، امراض عمومی بدن و ادویه مرکبه. بوعلی در کتاب یادشده سعی بلیغی در تعریف الفاظ طبی به‌گونه‌ای منطقی کرده و در تقسیم موضوعات و شرح مطالب نیز از روشی منطقی پیروی کرده‌است. قانون را باید ترکیبی علمی‌ از تجارب بالینی بوعلی، آثار و تعالیم جالینوس و بقراط و ارسطو و نوشته‌های پزشکان ایرانی و مسلمان پیش از خود، چون رازی، ابن ربن طبری و ابوسهل مسیحی دانست. در قانون به علت‌ها، نشانه‌ها، پیشگیری‌ و درمان بیماری‌ها به روشی علمی و مستدل توجه شده. بی‌شک‌ می‌توان به‌درستی گفت: «پورسینا همان روشی را برای شناخت و درمان‌ بیماری‌ها پیشنهاد کرد که امروزه به کار می‌رود.»