بازه واکنش ایرانیان به حادثه پلاسکو بود. چگونه می‌شود این تناقض را توضیح داد؟
جامعه دوگانه / از سلفی مرگ تا مهربانی و همدلی،
یک از مسائلی که در حادثه پلاسکو جلب‌توجه کرد رفتاری دوگانه از سوی شهروندان بود؛ طیف خاصی که در اقلیت بودند، هیچ فرصتی را برای دیده شدن و ارضای هیجانات شخصی از دست نمی‌دادند حتی اگر به قیمت جا ماندن نیروهای امدادی
حادثه پلاسکو دو روی یک سکه بود؛ یکی لمپنیسمی که به مثابه کاتالیزوری برای یک حادثه مرگبار و فاجعه‌ای جبران‌ناپذیر عمل کرد و دیگری به رخ کشاندن مهربانی و نگرانی جامعه برای آتش‌نشانان و شهروندانی که زیرآوار گرفتار بودند و با دشواری‌های فراوان پیکر تعدادی از آنها پیدا شد. این یکی از نشانه‌های نوعی دوگانگی عمیق در جامعه امروز شهری است.
اپیزود اول
هنوز هم با خودمان تعارف داریم. نمی‌خواهیم باور کنیم که روی دیگر سکه مدرنیسم به‌ظاهر تثبیت‌شده در جامعه ما، لمپنیسم عریان و آشکاری است که در بحران خود را به رخ می‌کشد. با وجود آنکه مظاهر مدرنیسم در جامعه ما به‌وضوح دیده می‌شود اما لمپنیسم عریان‌تر از آنچه ما در وضعیت عادی می‌بینیم رخ می‌نمایاند و با سرعت از مدرنیسم سبقت می‌گیرد.
زمانی که اتفاقی ناگوار در شهر رخ داده است، بسیاری از شهروندان به‌جای فراهم کردن شرایط مساعد برای رسیدن نیروهای امدادی درصدد برمی‌آیند که با ویرانه جامانده از این واقعه پیش‌بینی نشده، «سلفی» بگیرند و در شبکه‌های اجتماعی «لایک» بیشتری را از آن خود کنند. هنوز امیدی هست که آتش‌نشانان بتوانند خود را به ساختمان در حال سوختن پلاسکو برسانند و آتشی را که ارمغانش چیزی جز مرگ نیست مهار کنند اما ازدحام «لشکر سلفی‌بگیران» از تردد خودروها و تجهیزات آتش‌نشانی و امدادی ممانعت به‌عمل می‌آورد و آتش تا جایی زبانه می‌کشد که به انفجار و ریزش ساختمان منجر می‌شود.
اگرچه ریزش ساختمان همگان را در بهت و حیرت فروبرده است اما «حماسه‌سلفی» هنوز پایان نیافته است. ویرانه‌های در حال سوختن پلاسکو همچنان سوژه جذابی است برای جماعتی که هیچ سوژه خاصی را برای سلفی گرفتن از دست نمی‌دهند.
آتش‌نشانان در حال به‌کار گرفتن همه نیروها و تجهیزات خود برای رسیدن به محدوده ساختمان در حال سوختن و آوارها هستند اما برخی افراد حاضر در محل حادثه، پشت به آوارها ایستاده‌اند و در حال سلفی گرفتن هستند؛ آن‌هم با لبخندی بر لب که گویی هیچ اتفاقی در پیرامون‌شان رخ نداده است.
اگر امروز بسیاری از شهروندان در صحنه‌های حادثه واکنش‌های نامعقول از خود نشان می‌دهند و نکات ایمنی را نقض می‌کنند و حساسیتی نسبت به دستورالعمل‌های نیروهای امدادرسانی ندارند، به‌دلیل آن است که نمی‌دانند یا نمی‌خواهند بپذیرند که واکنش‌های احساسی و نامعقول به جلوگیری از حادثه بزرگتر یا رفع حادثه پیش‌آمده کمکی نمی‌کند.
مخلص کلام آنکه سرمایه و حاصل‌عمر عده‌ای از هموطنان در کام آتش تبدیل به خاکستر می‌شود و عده‌ای دیگر در لباس آتش‌نشانی و نیروهای امدادی، جان خود را به خطر انداخته‌اند تا موجب جلوگیری از گسترش و مهار آتش‌سوزی شوند اما در این میان برخی، در‌حالی‌که گوشی تلفن همراه به دست دارند در حال گرفتن عکس‌های سلفی از خود با این صحنه جانسوز بودند و کار را به‌جایی رساندند که باعث کندی انجام عملیات امدادرسانی شدند.
با وجود درخواست پلیس و ماموران آتش‌نشانی و نیروهای امدادی، گویی عده‌ای ماموریت ویژه برای آمدن به صحنه حادثه داشته و در انتهای این ماموریت از خود صحنه عکسبرداری می‌کردند تا به دیگران هم نشان دهند سهمی در فاجعه ساختمان پلاسکو داشتند؛ اما سهم آنها لبخند و عکس‌های سلفی بود که بیش از همه نکات تلخ باعث آزار روحی و عاطفی مامورین و شهروندان می‌شد. امان‌الله قرایی‌مقدم، جامعه‌شناس در این رابطه می‌گوید: «این موضوع در همه‌جا وجود دارد و تنها ریشه در فضای اجتماعی ما ندارد. البته باید حساب افرادی را که بیمار یا در موقعیت‌های خاص به‌دنبال سوءاستفاده هستند از مردم عادی جدا کرد.
به‌طور کلی باید توجه داشته باشیم که جماعت با گروه فرق دارد. آنچه در حادثه پلاسکو دیدیم شامل تعریف جماعت می‌شد؛ یعنی تعدادی از افراد که بر اثر حادثه‌ای دورهم جمع می‌شوند، تفکر منطقی‌شان کم می‌شود و به‌جای آن روحیه احساسی بر آنها حاکم می‌شود.»
شاید یکی از دلایلی که بتوان برای علت حضور گسترده این دسته از مردم در صحنه حادثه بیان کرد این باشد که آنها از یک‌سو میل به حضور در اتفاقی هیجان‌آمیز را در درون خود احساس می‌کنند و دستی پنهان آنها را به میدان می‌آورد و از سوی دیگر میل به دیده شدن دارند و تمایل‌شان بر این است که بدون صرف هزینه‌های کلان، در انظار عمومی دیده شوند.
چهره خندان چهره‌های در حال صحبت کردن با تلفن همراه در مقابل دوربین‌های تلویزیونی را به یاد بیاورید تا ببینید این میل به دیده شدن چه شور و اشتیاق درونی وصف‌ناپذیری را در درون این دسته از افراد ایجاد کرده که در صحنه حادثه‌ای تلخ همچون پلاسکو، لبخند خوشحالی بر لب دارند و نشانه خاصی از ناراحتی و نگرانی در چهره آنها دیده نمی‌شود.
هنوز حادثه به بحران نرسیده است و کنار رفتن لشکر سلفی‌بگیران می‌تواند از وقوع حادثه بزرگتر جلوگیری کند اما هیچ هشداری در آنها اثر نمی‌کند و این ارضای درونی از حضور در صحنه‌ای هیجان‌انگیز و گرفتن سلفی با بنایی ویران‌شده ارزش بالاتری دارد از جان انسان‌هایی که در حال سوختن در آتش هستند یا خروارها خاک روی‌شان ریخته و هر لحظه کمک نیروهای امدادی می‌تواند شانس زنده بودن آنها را افزایش دهد.
جالب‌تر آنکه این دسته از افراد، پس از وخیم شدن شرایط، از هیچ نقد گزنده‌ای نسبت به دستگاه‌های مسئول و نیروهای امدادی دریغ نمی‌ورزند و آنها را عامل قصور و تقصیر در جلوگیری از حادثه و رفع آن می‌دانند.
علم روانشناسی نیز این رفتار را «اثر تماشاچی» می‌نامد و معتقد است که برخی افراد در مواجهه با شرایط خاص معمولا فکر می‌کنند که مسئولیت بر‌عهده افراد دیگر است و هیچ مسئولیتی را متوجه خود نمی‌دانند؛ از این‌رو فقط به تماشا می‌ایستند.
زمانی که فردی مسئولیتی برای خود، حس نکند انتظاری جز این از او نمی‌رود. حتی اگر فردی بخواهد کمک کند به تنهایی نمی‌تواند راه به جایی ببرد. جوامع امروز فردگرا شده‌اند و فقط به‌دنبال منافع شخصی خود هستند و افراد کمتر احساس مسئولیت اجتماعی می‌کنند. ساده‌ترین راهی که می‌تواند از ادامه این روند جلوگیری کند تبیین اتفاقاتی از اینست به‌عنوان یک مشکل اجتماعی و آموزش به شهروندان است.
در واقع می‌توان گفت جامعه ما یک جامعه شبه‌مدرنیستی است که نشانه‌های مدرنیته در ظاهر به روشنی و وضوح دیده می‌شود اما در بطن قضیه نمی‌توان رفتارهای یک جامعه مدرن را در جامعه مشاهده کرد. می‌توان این ادعا را هر روزه در اتفاقات شهری - به‌ویژه در کلانشهرها - به روشنی دید که هر اتفاق تلخ یا شیرینی که رخ می‌دهد، خیل عظیمی از افراد حاضر در صحنه، گوشی‌های تلفن همراه خود را بالای دست گرفته‌اند و در حال عکسبرداری، فیلمبرداری یا سلفی گرفتن از صحنه واقعه هستند. چه نیک گفته‌اند که تکنولوژی در جامعه ما وارد شده است بدون آنکه برایش فرهنگ‌سازی جدی انجام شده باشد.
اپیزود دوم
تلویزیون را روشن می‌کند و با صحنه‌ای هولناک مواجه می‌شود. خبرنگار حاضر در صحنه حادثه ناگهان اعلام می‌کند که هم‌اکنون ساختمان پلاسکو فروریخت. آمیزه‌ای از احساسات مختلفی همچون بهت، ترس، نگرانی و البته دلسوزی برای آتش‌نشانان و شهروندان گرفتار در ساختمان ۱۵ طبقه‌ای که فروریخته است، در وجودش بروز می‌یابد.
نمی‌داند چه اتفاقی رخ خواهد داد. غمی ناخواسته در دلش او را درگیر می‌کند و هر لحظه منتظر است ببیند چه اتفاقی رخ می‌دهد و سرنوشت گرفتاران در آتش و زیر آوار چه خواهد شد.
دقایق، ساعت‌ها و روزها می‌گذرد و هر خبر جدیدی که اعلام می‌شود، احساساتش را برمی‌انگیزد و سبب می‌شود نگرانی و ناراحتی‌اش جلوه بیشتری یابد. می‌داند که حضورش در صحنه حادثه نه تنها به حل ماجرا کمکی نمی‌کند بلکه اگر هزاران فرد دیگر همچون او به محل حادثه بروند، حضورشان برای نیروهای امدادی دست‌وپاگیر خواهد بود و روند امدادرسانی را مختل خواهد کرد.
روی دیگر سکه حادثه پلاسکو، همراهی‌های مردم در امدادرسانی، ابراز همدردی با آتش‌نشان‌ها، دلسوزی و نگرانی و همچنین ابراز محبت و همدلی مردم با حادثه‌دیدگان و قربانیان این اتفاق تلخ است.
امان‌الله قرایی‌مقدم جامعه‌شناس در این‌باره چنین می‌گوید: «برخلاف عده‌ای‌که مردم را در جریان این اتفاق مقصر قلمداد می‌کنند، نه‌تنها نباید آنها را سرزنش کرد بلکه باید نسبت به این حس همدلی و همراهی آنها مفتخر بود. در جریان آتش‌سوزی پلاسکو، مردم با واقعه‌ای مواجه شدند که ساختمانی که الگوی توسعه‌یافتگی و مدرنیته بود، برای اولین‌بار در این حجم عظیم دچار آتش‌سوزی و تخریب شد. از سوی دیگر مردم حس نوستالژی عمیقی نسبت به این ساختمان داشتند و هم از سر دلسوزی و هم از سر کنجاوی رفتند ببینند چه اتفاقی افتاده است. از سوی دیگر، خود آن منطقه بسیار پرجمعیت است و مردم زیادی در آن نزدیکی بودند که به این حجم انبوه منجر شد؛ بنابراین نباید انگشت اتهام را به‌سمت کسانی گرفت که در مقابل ساختمان پلاسکو حاضر شدند.»
این جامعه‌شناس معتقد است: «اگرچه حضور و تجمع مردم منجر به بروز مشکلاتی در روند امدادرسانی شد اما طبیعی است که افراد در چنین شرایطی، قدرت تجزیه و تحلیل و تفکر منطقی نداشته باشند. در واقع آنچه آنها را به‌سمت ساختمان کشاند، احساس تعلق و همبستگی بود که نسبت به این موضوع داشتند و فکر می‌کردند شاید بتوانند کمکی کنند. بلافاصله هم وقتی متوجه شدند که حضورشان مانع امدادرسانی می‌شود، با ماموران همکاری کردند و از فضا دور شدند.»
ابراز همدلی و نگرانی و دلسوزی خیل عظیمی از مردم با حادثه‌دیدگان پلاسکو نشان از آن دارد که مهر و محبت همچنان در فرهنگ ما زنده است و هرچه حادثه بزرگتر باشد، این رفتارها بیشتر خود را به نمایش می‌گذارد.
واقعیت کدام است؟
نمی‌توان همه را به یک چوب راند و همه مردم حاضر در مقابل ساختمان پلاسکو را مطلقا دلسوز یا مطلقا سلفی‌بگیر و بی‌هدف دانست. جمعیت حاضر در مقابل پلاسکو جمعیتی خاکستری بودند که هر یک به نیتی خاص آمده بودند؛ گروهی از سر نگرانی و همراهی و تلاش برای کمک‌رسانی در مقابل این ساختمان قدیمی جمع شده بودند و برخی دیگر به‌دنبال هیجان و ارضای حس دیده‌شدن بودند که خود را به محل حادثه رساندند و با سلفی‌های متعدد، امتیاز بی‌محتوای خود را در شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی بالا بردند.
ابراز احساسات در هر جامعه‌ای از سوی طبقات مختلف اجتماعی متفاوت از یکدیگر است؛ طبقات زحمتکش و مادون متوسط، از قلمرو فکری طبقه متوسط دور هستند. جنس حساسیت‌پذیری آنها و واکنش‌پذیری‌شان متفاوت از جنس طبقه متوسط است؛ خاصه آنجایی که قانون‌گرایی و کمک به نظم اجتماعی در طبقه متوسط بیشتر است.
همچنین آنجایی که طبقه متوسط بر مطالبات توسعه‌گرا، دموکراتیک و مدنی تاکید دارد، طبقات زحمتکش فاقد این خصیصه بوده و در مضیقه مالی است. بدین ترتیب در بزنگاه‌های اجتماعی و وقایع بحرانی، توان کنش معطوف به هدف و عقلانیت پایین‌تری را نمایش می‌دهد. این همان نقطه‌ای است که بر نظر تئوریسین‌های جامعه‌شناسی بر تاثیرگذاری فقر و اقتصاد به‌عنوان زیربنا بر فرهنگ و اخلاق به‌عنوان روبنا صحه می‌گذارد.
در واقع می‌توان این‌گونه نتیجه‌گیری کرد که طیف اغلب جامعه ایران در چنین رخدادهایی ابراز همدردی و نگرانی و دلسوزی خود را به منصه ظهور می‌گذارند و طیف اقلیت بسیار محدودی با رفتارهای نابهنجار، حاشیه‌هایی را برای این رخدادها می‌آفرینند.
کافی است به واکنش جامعه نسبت به این رفتارها در شبکه‌های اجتماعی نگاهی بیندازید تا ببینید کفه‌ترازو به نفع کدام طیف و گروه سنگینی می‌کند. دوگانگی در جامعه ایران همچنان پررنگ است و اختلاف دیدگاه‌های اجتماعی در چنین برهه‌هایی خود را به نمایش
می‌گذارد.
دیدگاه تان را بنویسید