دکتر محمد‌علی بهمنی قاجار درگفت‌وگو با مثلث؛
فقدان طبقه اجتماعی باعث سقوط پهلوی شد
جامعه ایران از دیرباز دارای گروه‌های متعدد اجتماعی است، از چه زمانی می‌توان گفت که این گروه‌ها در عرصه اجتماعی و سیاسی ایران فعال شدند و توانستند مطالبات خود را به‌صورت جنبش فراگیر پیگیری کنند؟
در طول تاریخ پرفراز و نشیب ایران، ایلات و عشایر، گروه‌های مسلط بودند. آنهاحکومت، قدرت و سلطه داشتند. سران بزرگ، اغلب مالکانی بودند که بر نقاط بزرگی از ایران حکمرانی می‌کردند. پیش از اسلام در دوره‌های اشکانیان، ساسانیان و در دوره داریوش کبیر نیز نمایندگان اشراف و خاندان ایلات و عشایر حاکم بودند. حتی آنها بودند که با پادشاهی داریوش کبیر موافقت کردند. در دوره صفویه قزلباش‌ها و بعدها عشایر بختیاری و قشقاوی‌ها هرکدام در نقاط مختلف ایران تحت‌نظر دولت مرکزی حکومت داشتند. نماینده آنها شاه بود. شاه هم آنها را مدیریت می‌کرد. اگر یکی از آنها از دا‌یره شاه بیرون می‌آمد، شاه با اختیاراتی که داشت رئیس آن قبیله را تنبیه می‌کرد. برخی‌ها از آنها نیز آن‌قدر قوی بودند که دولت را هم ساقط می‌کردند، مانند ماجرای سقوط دولت صفویه. این وضعیت تا اواسط دوره قاجاریه حکم‌فرما بود. البته کشاورزان هم وابسته به ایلات و عشایر ولی مستقل بودند و دارای اهمیت فراگیر، ولی ثانویه بودند. بعد از آنها تجار و بازرگانان هم بودند که چندان نفوذی نداشتند. البته نباید از وابستگان به حکومت و شاهزادگان و نظامیان چشم‌پوشی کرد و چون ارتش متمرکزی نداشتیم
اینها هم چندان صاحب قدرت نبودند. از دوره قاجاریه به بعد باتوجه به پیوند‌های ایران با اروپا و ایجاد رونق اقتصادی نسبی که در دوره ناصرالدین شاه به‌وجود آمد، بازار به تدریج اهمیت پیدا می‌کند. در همین دوران روشنفکرانی هم که نزدیک به حکومت بودند نیز اهمیت فزاینده‌ای پیدا می‌کنند. نقش روحانیت را هم نباید فراموش کرد.این قشر نیز نفوذ زیادی داشته و بعد از اینکه مذهب شیعه رسمیت پیدا می‌کند، روحانیت شیعه جایگاه بهتری پیدا کرد. بعد از اینکه بازاریان و روشنفکران در دوره ناصرالدین‌شاه قدرت پیدا می‌کنند، آنها به‌سمت روحانیت متمایل می‌شوند و در یک اتحاد با قشر سنتی روحانیت، حکومتِ ایلات و عشایرحاکم را مجبور به انعطاف بیشتر می‌کنند، که این موضوع را در جنبش رژی می‌توان ملاحظه کرد. از نفوذ آنها همین بس که اشاره شود به دوره ناصرالدین شاه، که قشر معترض در بازار و روشنفکران در پشت پرده قتل ناصرالدین شاه دست داشتند؛ افرادی مانند شیخ‌هادی نجم‌آبادی و... که از آنها به‌عنوان عوامل پشت‌‌پرده قتل ناصرالدین‌شاه یاد می‌شود.
این سه قشر همگرایی داشتند؟
بله دقیقا؛ در دوره مشروطه این سه قشر کاملا با هم متحد می‌شوند و بازاری‌ها و روشنفکران با اتحاد روحانیون مشروطه را به پیروزی می‌رسانند. چون نیروی اشرافیت قوی بوده واکنش نشان می‌دهد و استبداد صغیر به‌وجود میآید. سپس اینها توانایی مقابله با استبداد صغیر را نداشتند و برای مبارزه با استبداد صغیر به بخشی از اشرافیت سنتی و بخشی از ایلات و عشایر متوسل می‌شوند و اینجاست که با بختیاری‌ها سردار اسعد و سردار تنکابنی که او هم یک فئودال بزرگ بوده متحد می‌شوند و در‌بار را شکست می‌دهند. بعد از آن در دوره احمد‌شاه و مشروطه دوم نقش بازار همچنان مهم است؛ نقش روشنفکران‌محوری و روحانیت هم همین‌طور. تا اینکه رضا شاه ظهور می‌کند. در این دوره بخشی از روشنفکران که معتقد به یک دیکتاتور مصلح بودند که بیاید و امنیت را برقرار و قوی کند؛ در این مقطع نقش دولت پررنگ می‌شود و اقشار جدید و نوظهوری مانند بازار به حاشیه رانده می‌شوند و حتی روشنفکران هم همین‌طور. دوره رضا شاه با سرکوب شدید سیاسی و اقتصادی بازار مواجه هستیم. رضا شاه بازار را می‌خواست از آن قدرت اقتصادی که در دوره مشروطه پیدا کرده بود از سکه بینداز‌د. در نتیجه بازارکه ماهیت
مستقل داشت، در اواخر دوره قاجاریه و در دوره مشروطه اتحاد محکم‌تری با روحانیت برقرار کرد هر چند که کاملا در همه موارد با روحانیت هم‌نظر نبودند و بهنوعی در واکنش به سرکوب دوره رضا شاهی بعد از سقوط رضا شاه به هماهنگی و ائتلاف بسیار بیشتر با روحانیت روی می‌‌آورد.
بعد از شهریور20 با اقشار جدیدی مواجه هستیم. دانشگاه تهران تاسیس شد، دانشجویانی داریم که سخنگوی روشنفکران هستند و طیف‌های مختلف بین اقشار روشنفکر وبازار و روحانیت به‌وجود میآید. در همین دوران بقایای مالکان هم وجود دارند که تا قبل از اصلاحات ارضی نقش مهمی‌ایفا می‌کردند و در مجلس هم دارای اکثریت بودند. با اصلاحات ارضی آخرین بقایای مالکان هم از بین می‌روند؛ بازاری‌ها و روحانیت هم همچنان فعالند. اشرافیت در این دوران بسیار ضعیف می‌شود.
یعنی به نظر شما اصلاحات ارضی موفق بود؟
واقعیت این است که در هر صورت اصلاحات ارضی، زمینداران و فئودال‌ها را از بین برد. پروژه حذف ایلات و عشایر از قدرت که از اواسط قاجاریه کلید خورد، سپس تضعیف شد و مجددا در مشروطه ادامه پیدا کرد و در نهایت در زمان رضا‌شاه با موضوع «تخت قاپو کردن» و «خلع سلاح کردن عشایر» بسیاربسیار ضعیف شد. این پروسه با اصلاحات ارضی به مرحله نهایی رسید و بزرگ مالکان و زمینداران و فئودال‌ها را از صحنه تاریخ ایران حذف کرد. این را می‌توان از مجالس این دوره به بعد مشاهده کرد. چراکه در نمایندگان مجالس آن دوره مشاهده می‌شود که فئودال‌ها و مالکان و زمینداران کمتر هستند. تا آن زمان نمایندگان مجلس عمدتا از فئودال‌ها بودند.
سرنوشت بازاری‌ها و روشنفکران و روحانیون در دوره محمدرضا شاه چگونه بود؟
در این دوره همان‌گونه که پیش‌تر گفته شد این سه گروه یعنی بازاری‌ها، روشنفکران و روحانی‌ها هر سه با محمدرضا شاه مشکل دارند. محمدرضا شاه هم در این دوران سعی کرد پایگاه‌هایی برای خودش درست کند. می‌خواست روشنفکر حکومتی، روحانی حکومتی، بازاری حکومتی و سرمایه‌دار حکومتی بسازد ولی از آنجا که همه بد نام می‌شدند و انگ‌های بدی به آنها زده می‌شد موفق نشد. هر‌چند این قشرها می‌خواستند عنوان کنند که همکاری با حکومت همکاری با استبداد نیست. اما انگ همکاری با حکومت حتی اگر همکاری هم نبوده باشد و یک نوع همسویی تلقی می‌شده است. البته برخی با این حربه اندکی موفق هم بودند که موضوع سر منافع ملی و کارآمد‌سازی دولت است اما آن‌قدر این انگ شدیدی بود که هر کسی در برابر آن می‌ایستاده اعم از روشنفکر انقلابی، روحانی انقلابی و بازاری انقلابی سرمایه‌دار انقلابی یک پرستیژی در برابر حکومت نصیبش می‌شد.
آیا حاکمیت توانسته بود طبقه اجتماعی را خاص خود در اختیار بگیرد؟
ما با جامعه‌ای مواجه هستیم که اقشار مختلف بهنوعی از حاکمیت پهلوی بیزارند حاکمیتی که پایگاه طبقاتی ندارد. در صورتی که همیشه در ایران حکومت‌ها پایگاه طبقاتی داشتند واین فقدان پایگاه طبقاتی حکومت پهلوی در ایران بالاخره به انقلاب 1357 منجر شد. با پیروزی انقلاب اسلامی بقایای زمینداران هم که بعضا توانسته بودند به یک نوعی خودشان را با رژیم پهلوی سازگار کنند به کل از بین رفت و با انقلاب اسلامی میخ آخر هم بر تابوت آنها زده شد. قشر روشنفکر به چند دسته می‌شوند و با انقلاب اسلامی بعضا دچار مشکل هستند و بعدا طرفدار حکومت می‌شوند. آنهایی که طرفدار حکومت اسلامی هستند مانند جریان‌های ملی مذهبی‌ها و نهضت‌آزادی یک نوع تداوم حیات پیدا می‌کنند و بعدها جناح چپ و اصلاح‌طلب را به وجود می‌آورند. قشر بازاری هم در واقع چند دسته شده و راست جمهوری اسلامی را تشکیل می‌دهند و بعدا بیشتر به جناح اصولگرا معروف می‌شوند. قشر روحانیت هم جناح مختلفی از آن به‌وجود میآید و بعضی به جناح راست و برخی به جناح چپ متمایل می‌شوند. ولی اکثریت مستقل می‌مانند.
در قضیه 15 خرداد چطور؟ در آن هم گروه‌هایی مانند بازاری‌ها و روشنفکران نقش داشتند؟
صددرصد؛ قضیه 15خرداد هم مهم است. چون اینها همه ا‌ئتلافی با هم ایجاد کردند و به هم پیوستند و 15 خرداد را علیه حکومت به‌وجود آوردند. البته در آن مقطع حکومت توانست مقاومت کند و دلیلش این بود که حکومت پایگاه اجتماعی‌اش در آن مقطع کمی قوی‌تر بود؛ ولی با تخریب پایگاه اجتماعی حکومت در سال‌های 1342-1347 و قوی‌تر شدن اقشار معترض، پایه‌های حکومت ساقط شد.
توده متوسط به پایین هم در این دسته‌بندی شما می‌گنجند؟
آنها بیشتر پیرو بودند و نمی‌شود گفت که خیلی فعال و اکتیو بودند. به‌خصوص پس از انقلاب اسلامی به طرفداران صمیمی انقلاب اسلامی تبدیل شدند. من به شخصه فکر نمی‌کنم که این توده خیلی نقش موثری در پیروزی داشت. اگر هم بود نقش پیرو بود. در ماه‌های انتهایی منتج به پیروزی وارد صحنه شدند و در کل نقش تهیج‌کننده را نداشتند.
احزاب و گروه‌ها چطور؟
احزاب و گروه‌ها هر کدام به این سه قشر نزدیکی داشتند. مثلا حزب توده یارگیری‌اش را از روشنفکران انجام می‌داد. جبهه ملی هم بین روشنفکران و هم روحانیون وبازار‌ی‌ها نفوذ داشت. نهضت آزادی هم همین‌طور. جریان‌های چپ نوین‌تر مثل چریک‌های فدایی خلق فقط بین روشنفکران، فداییان اسلامی بین بازار و روحانیت نفوذ داشتند که هر کدام با اینها تعاملاتی دارند.
دولت پهلوی از کدامیک از این سه قشر واهمه بیشتری داشت؟
به عقیده من دولت پهلوی از هر سه قشر واهمه داشت. در مقاطع مختلف این واهمه‌ها فرق می‌کرد. مسلما از سال 1330 تا 1332 از قشر روشنفکر واهمه بیشتری داشت. اتفاقات روشنفکری در این دوران افتاده و بیشترین آسیب را هم از این قشر خورد. ولی در دهه 1310-1320 که زمان اقتدار رضا شاه است از قشر بازاری بیشتر واهمه دارد. در دهه 1340 واهمه‌اش از روحانیت زیادتر بود. در کل با هر سه قشر مناسبات تنش‌زایی داشته؛ یارگیری هم می‌کرده و البته کمر همت به نابودی زمینداران بسته بود و تا حدودی موفق هم بود.
دیدگاه تان را بنویسید