مثلث خوانی؛
مدرنیته انتخاباتی ؛ شبکه های اجتماعی در انتخابات 94 چه نقشی دارند؟
بخش جامعه شناسی هفته نامه مثلث پرونده ای ویژه دارد درباره نقش شبکه های اجتماعی در انتخابات پیش رو .
شبکه‌های اجتماعی هر نقشی که در جامعه امروز داشته باشند و هر قدر از آسیب‌های آنها سخن گفته شود، اما نمی‌توان از تاثیرات موثر و مثبت آنها در اطلاع‌رسانی به سادگی گذشت. حالا هر شهروند خود بهعنوان یک رسانه عمل می‌کند و خبرهایی را که برایش جذابیت دارد و برای دیگر شهروندان مفید می‌داند، در شبکه‌های اجتماعی به اشتراک می‌گذارد. تمام شبکه‌های اجتماعی از جمله شبکه اجتماعی موبایلی تلگرام گروه‌هایی را در دل خود دارند که محل تبادل‌نظر و به اشتراک گذاشتن اخبار حوزه‌های مختلف سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و ورزشی هستند. نقش شبکه‌های اجتماعی در جامعه ایران اکنون به‌گونه‌ای است که قاعده بازی رسانه‌ای را در جامعه تغییر داده و زمینه رسانه‌ای شدن شهروندان را هم فراهم آورده است؛ اکنون شبکه‌های اجتماعی رسانه‌هایی شهروندمدار هستند.
اهمیت و نقش شبکه‌های اجتماعی در اتفاقات مهم سیاسی همچون انتخابات نیز خود را به نمایش می‌گذارد. اگر به گذشته نه‌چندان دور بازگردیم، نقش موثر شبکه‌های اجتماعی را در ادوار اخیر انتخابات به روشنی مشاهده می‌کنیم. برای مثال در انتخابات ریاست‌جمهوری دهم در سال 88، شبکه اجتماعی فیس‌بوک و شبکه توییتر، نقش موثری در برقراری ارتباط اجتماعی میان مشارکت‌کنندگان و رای‌دهندگان در انتخابات داشت. این تاثیر به‌گونه‌ای بود که حتی در اتفاقات پس از انتخابات نیز ادامه یافت و به فیلترینگ آنها انجامید. در انتخابات ریاست‌جمهوری یازدهم در سال 92 با وجود فیلترینگ این شبکه‌های اجتماعی، مردم برای تبادل‌نظر پیرامون تحولات مرتبط با انتخابات، باز هم از سایت‌های فیس‌بوک و توییتر استفاده کردند. این در حالی بود که در این سال‌ها، شبکه‌های ارتباطی موبایلی همچون وی‌چت، تانگو، واتس‌اپ و وایبر، خود را بهعنوان جایگزینی برای این سایت‌ها معرفی کردند و بدین‌ترتیب، گوشی‌های موبایل شهروندان به عنوان یک رسانه جدی و موثر مطرح شدند. هر چه زمان گذشت، شبکه‌های اجتماعی موبایلی، تاثیرگذاری خود در جامعه را بیشتر به رخ کشیدند و از قابلیت‌های بیشتری برخوردار
شدند. از موثرترین شبکه‌های اجتماعی موبایلی که اکنون بیشترین کاربرد را در جامعه ایران دارند، می‌توان به‌طور مشخص از تلگرام و اینستاگرام نام برد؛ شبکه‌هایی که مبتنی بر ارائه مجموعه‌ای از متن، تصویر و فایل‌های تصویری هستند. این شبکه‌ها در به‌روزرسانی‌های خود قابلیت‌های جدیدتر و مدرن‌تری را در اختیار کاربران گذاشتند تا آنها را به استفاده مفیدتر از خود ترغیب کنند. برای مثال شبکه اجتماعی تلگرام که در ابتدا تنها قابلیت گفت‌وگوی شخصی و ایجاد گروه‌های 200 نفره را داشت، در به‌روزرسانی‌های جدید خود قابلیت ایجاد کانال‌های شخصی و سوپرگروه‌ها با حضور هزار عضو را فراهم کرد. براساس آماری که از سوی وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات دولت یازدهم ارائه شده است، هم‌اکنون شبکه اجتماعی تلگرام بیش از 22 میلیون کاربر ایرانی دارد و این بدین معناست که تلگرام اکنون بزرگ‌ترین جامعه مجازی است که ایرانی‌ها در آن حضور دارند. به عبارت دیگر، جامعه ایران در فقدان رسانه‌های اجتماعی مطرح با یک تغییر کاربری، از تلگرام که یک پیام‌رسان است به‌جای رسانه اجتماعی خبری استفاده کرد. در چنین شرایطی، تلگرام می‌تواند بستر مناسبی برای معرفی کاندیداهای
انتخاباتی و تبیین دیدگاه‌های آنها برای جامعه باشد. نامزدهای انتخاباتی در تهران و شهرهای بزرگ با ایجاد کانال‌های شخصی و تشکیلاتی، نظرات خود را با هوادارانشان در میان می‌گذارند و این امکان را به رای‌دهندگان می‌دهند که از نظرات سیاسی و برنامه‌های انتخاباتی آنها آگاه شوند. حسین یزدی از ادمین‌های کانال پرطرفدار کانال ایران تایمز درخصوص نقش‌آفرینی و تاثیر شبکه‌های اجتماعی در انتخابات به هفته‌نامه مثلث می‌گوید: «شبکه تلگرام یک شبکه ایرانی در درون اینترنت ایجاد کرده و از آنجایی که حاکمیت نیز کانال‌های رسمی در این شبکه ساخته، به آن رسمیت بخشیده است؛ همین مساله موجب شده که تعداد زیادی از مردم عضو این شبکه شوند. درحالی‌که روزنامه‌ها چند هزار نسخه تیراژ دارند، کانال‌های خبری در تلگرام بین 20 تا 50 هزار عضو دارند. برای مثال میانگین خوانندگان اخبار ما در کانال ایران‌تایمز، حدود 9هزار نفر است که این مساله نقش گسترده و ویژه‌ای به این شبکه‌های اجتماعی می‌دهد و نشان می‌دهد که این شبکه‌های اجتماعی در جامعه ایران تاثیرگذار هستند. به همین دلیل در انتخابات نیز تاثیرگذار خواهند بود.»
در حقیقت، شبکه‌های اجتماعی علاوه بر نقش اطلاع‌رسان و کارکرد تاثیرگذار در انتشار اخبار در اتفاقات مهم و حساس سیاسی همچون انتخابات، نقش موثری می‌یابند. حالا به جای جلسات انتخاباتی که تعداد زیادی از مردم در آنها اجتماع می‌کردند کانال‌ها و سوپرگروه‌های تلگرامی، در انتخابات ایفای نقش می‌کنند و در رای مردم تاثیر می‌گذارند و به‌جای آنکه مردم در خیابان‌ها جمع شوند و به بیان متقابل نظرات‌شان درباره انتخابات بپردازند، این صحبت‌ها را به فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی موبایلی منتقل می‌کنند. کمتر کسی منکر این موضوع است که دیگر دوره تبلیغات کاغذی و حتی فیلم‌های بلند انتخاباتی گذشته و اکنون شبکه‌های مجازی هستند که حرف اول را در تبلیغات انتخاباتی می‌زنند. البته ناگفته نماند که با وجود گسترده شدن نقش تلگرام و اینستاگرام در جامعه و به تبع آن تاثیر این شبکه‌های ارتباطی در انتخابات، برخی شهروندان ایرانی همچنان به شبکه‌های اجتماعی همچون فیس‌بوک و توییتر مراجعه می‌کنند و در این شبکه‌ها به انتشار اخبار و تبادل‌نظر می‌پردازند. ادمین کانال ایران‌تایمز در این‌باره معتقد است: «کاندیداهای انتخابات می‌توانند از طریق این کانال‌ها
دیدگاه‌های خود را با مردم در میان بگذارند و این کانال‌ها به رسانه‌ای برای نامزدهای انتخاباتی تبدیل شود. البته من معتقدم که کانال‌های تلگرامی نباید فقط ارگان یک جناح باشند بلکه باید هر دو طرف را ببینند؛ یعنی خبرهای مرتبط با جناح‌های مختلف کشور و نظرات مختلف را انعکاس دهند. کانال‌های تلگرامی نباید به ابزاری برای قدرت‌نمایی یک جریان خاص تبدیل شود بلکه باید نظرات همه جناح‌ها را بازتاب دهند و قضاوت نهایی را برعهده مردم بگذارند. در چنین شرایطی مردم می‌توانند دست به انتخاب درست بزنند و تصمیم بگیرند که تفکرات‌شان به کدام جریان فکری و سیاسی نزدیک‌تر است. این مساله برگ برنده خاصی در این انتخابات است و حتی رسانه‌های بیگانه نیز از این کانال‌ها استفاده می‌کنند، اما زمانی که به مخاطبان آنها دقت کنید، می‌بینید که کمتر از مخاطبان کانال‌های داخلی است. برای مثال مردم از کانال کلمه که منتسب به جریان موسوم به جنبش سبز است، استقبال چندانی نکردند؛ چراکه به‌دنبال ایجاد فضای تهییجی است و نظرات را به‌صورت یکسویه بازتاب می‌دهد. کانال‌هایی که قضاوت را برعهده مردم می‌گذارند و مردم از خواندن خبرهای آنها نترسند، برنده خواهند بود.
مردم از داشتن خبرهای تند در موبایل‌هایشان هراس دارند و از این کانال‌ها انتظار دارند که خطوط قرمز حاکمیت را رعایت کنند تا بتوانند در انتخابات تاثیرگذار باشند.»
تلگرام بهعنوان رسانه‌ای سهل‌الوصول که تعداد قابل‌توجهی از جمعیت جامعه ایران در آن عضویت دارند، اکنون به محلی برای تبادل افکار متفاوت در جامعه تبدیل شده است. هر شهروندی به تناسب ذائقه سیاسی که دارد، به گروه‌ها یا کانال‌های تلگرامی می‌پیوندد یا صفحه‌های سیاسی در اینستاگرام را دنبال می‌کند تا از یکسو از سیر تحولات انتخاباتی دور نماند و از سوی دیگر در انتشار خبرها و ارائه تحلیل‌های سیاسی مشارکت کند. یزدی در این خصوص می‌گوید: «تا پیش از این، مطبوعات، سایت‌ها و صداوسیما مرجع خبری مردم بودند اما اکنون بسیاری از کانال‌های تلگرامی‌برای آنها به منبع و مرجع خبری تبدیل شده‌اند. مردم به سوی کانال‌هایی که اخبار را به‌طور صحیح منتشر کنند گرایش دارند و به رسانه‌هایی که می‌خواهند فضا را به سوی نوعی دوقطبی ببرند، علاقه‌ای نشان نمی‌دهند. مردم به‌دنبال اخبار صحیح هستند و کانال‌هایی که اخبار صحیح و بیطرفانه منتشر می‌کنند، وظیفه دارند که اخبار انتخابات را آن‌گونه که هست، منتشر کنند.»
می‌توان گفت که تغییر نسل‌ها، فراگیر شدن موبایل‌ها، تکثر رسانه‌ای و تحولات رفتاری در جامعه، انتخابات مجلس را به انتخاباتی متفاوت از دوره‌های گذشته تبدیل می‌کند. این روزها هرچند در شهرهای کوچک و روستاها کماکان شبکه‌های اجتماعی سنتی همچون منبرها و گپ‌وگعده‌های حقیقی برپاست اما در شهرهای بزرگ، این شبکه‌های اجتماعی هستند که نظرات مردم را بازتاب می‌دهند و می‌توان بر‌آیند نظرات جامعه را در آنها مشاهده کرد. البته در کنار تمام مزایایی که برای تلگرام گفته شد، این شبکه اجتماعی دارای معایبی در خبررسانی هم هست که باید به آنها توجه کرد. تلگرام رسانه‌ای رسمی نیست بلکه یک پیام‌رسان است که برای ارتباطات خصوصی و محدود طراحی شده است. از این‌رو، تلگرام هرچند می‌تواند برای چت و گفت‌وگو ابزار مناسبی باشد، اما در انتشار گسترده اخبار موثق، ابزار چندان مطمئن و موثری نیست. دلیل این گفته آن است که محتوا در کانال‌های فاقد نظردهی یا گروه‌های بسته منتشر می‌شود و همین مساله موجب می‌شود که امکان راستی‌آزمایی اطلاعات و اخبار در آن بسیار محدود باشد و زمینه انتشار شایعات را فراهم آورد. برخلاف توییتر، فیس‌بوک و اغلب شبکه‌های اجتماعی که
کاربر با نگاهی به فید اخبار و تایم‌لاین خود به محتوای صفحات موردعلاقه‌اش دسترسی پیدا می‌کند، در تلگرام کاربر برای چک کردن همه پست‌های گروه‌ها و کانال‌هایی که در آنها عضویت دارد، باید از یکی به دیگری برود و این مساله باعث می‌شود که اغلب کاربران هرچند در کانال‌های زیادی عضو باشند، اما هیچ‌گاه نتوانند محتوای کامل کانال‌ها و گروه‌هایی را که در آنها عضویت دارند، دنبال کنند و چه بسا تاثیرگذاری گروه‌ها و کانال‌های تلگرام به نسبت تعداد اعضایی که دارند، محدود است. به بیان دیگر باید گفت از آنجایی‌که شبکه‌های اجتماعی می‌توانند به محلی برای انتشار شایعات و عدم‌تاثیرگذاری کافی در انتخابات تبدیل شوند، راه مطمئن‌تر برای کاندیداها این است که از طریق سایت شخصی یا وبلاگ، به بیان نظرات خود بپردازند؛ چراکه انتشار یک شایعه در دوره انتخابات می‌تواند عواقب جبران‌ناپذیری برای کاندیداها داشته و زمان به آنها مجال ندهد که این شایعات را تکذیب کنند. اکنون راهی نسبتا طولانی در پیش است تا شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی بتواند همه بار رخدادهای سیاسی و ایفای نقش در این رخدادها را به دوش بکشد اما آنچه می‌تواند در این دوره از انتخابات خود را
به رخ بکشد، تمرین گفت‌وگو در فضای مجازی و گسترش ارتباط میان طیف‌های مختلف جامعه است؛ به‌گونه ای‌که همه گروه‌ها و طیف‌های سیاسی و اجتماعی فارغ از دیدگاه‌های مبنایی خود، گفت‌وگوی اجتماعی را نهادینه کنند و فارغ از فضای تند و هیجانی، به تحلیل و بررسی رخدادهای سیاسی و اجتماعی بنشینند. انتخابات اسفند 94، نخستین گام در مسیر نقش‌آفرینی شبکه‌های مجازی در وقایع مهم سیاسی - اجتماعی در ایران است.
دیدگاه تان را بنویسید